Ҡоштар төҫ һайлай
Әкиәт
Борон- борон заманда, ерҙә әле кешеләр йәшәмәгән саҡта, һыуҙар яңы ярҙар яһап аға башлаған мәлдә, тауҙар ныҡлап үҫә барған сағында, ағастар ҙа хәҙерге кеүек күкрәп үҫмәгән мәлдә тик ҡоштар ғына йәшәгән, ти. Улар йыйылышып үҙҙәренә башлыҡ һайларға булғандар. Йыйылғандар бер урынға кәңәшкә.
Башлап ҡарға һүҙ алған:
- Болотта ла, аяҙҙа ла, ямғырҙа ла беҙ күберәк осабыҙ, ерҙе күҙәтәбеҙ, шуға мин үҙемде ҡоштар батшаһы итеп һайлауығыҙҙы һорайым. Һайыҫҡан да һүҙ алған:
- Мин һәр нәмәне тиҙ күрәм, шуға мине тәҡдим итегеҙ, - тигән.
Башҡа ҡоштар өндәшмәгән, шул саҡ бер яҡ ситтәрәк ағас башында ултырған урман турғайы, үҙе кеүек үк бәләкәс тә, көсһөҙ ҙә тауышы менән әйткән:
- Ҡоштарға батша итеп бөркөттө һайлайыҡ. Ул ҙур ҙа, бейек тә оса. Ҡурҡмай ҙа, батыр ҙа, ҡыйыу ҙа, - тигән.
Күгәрсен гөрөлдәп, һандуғас һайрап, сыйырсыҡ та йырлап тәҡдимде хуплағандар, тик ҡоҙғон ғына:
- Ҙурлыҡҡа мин дә ҙурмын да ул, - тип, әллә ни риза булмайыраҡ торған.
Бөркөт һүҙ алған:
- Мине һайлаһағыҙ, мин ошо минуттан беренсе фарманымды бирәм. Бөтә ҡоштар ҙа бер төрлө төҫтә булмаһын. Төрлөгөҙ төрлө тауышлы булғас, төрлө төҫлө лә булығыҙ, тигән фарман бирәм. Иртәгәнән үҙегеҙгә төрлө төҫлө кейемдәр тегеп кейегеҙ, - тигән ти.
- Мин аҡ, ҡара, йәшелдән тегәм, - тигән һайыҫҡан.
- Мин аҡһыл һороны яратам, шундай күлдәк тегәм, - тигән турғай.
Һәр береһе күлдәк төҫөн бер- береһенә әйтеп таралышҡандар. Бөркөт кенә бер аҙ уңа биреп, һоро төҫкәрәк инә башлаған ҡарағусҡыл күлдәген алмаштырмаҫҡа уйлаған. Өс көндән барлыҡ ҡоштар йыйынға тағы йыйылғандар. Һәр береһе үҙенең кейеме менән башҡалар алдында сығып, кем нимәгә һәләтле - шул һәләтен күрһәткән.
Башлап аҡ күгәрсен менән күк күгәрсен сығып парлап йырлағандар. Был кейем Бөркөткә оҡшаған. Бер төҫлөрәк кейемдәре менән кәйелеп торған ҡанатостары ҡуйған ҡарлуғас, ҡойроҡ осон оҙонайтыбыраҡ теккән сыйырсыҡ, ҡыҫҡараҡ итеп еңелсәрәк итеп теккән ябай күлдәкле турғай сығып берһе өҫтөрөк кәйелеп. икеһе ерҙә тыпырсынып бейегәндәр. Шулай һәр ҡош үҙ күлдәген күрһәткән. Һайыҫҡан да ҡалышмаған, сығып ер хәбәрҙәрен кәйелеп өйөрөлә- өйөрөлә һөйләп биргән.Бөркөткә һандуғас менән ҡарабаш турғайҙың кейемдәре оҡшаған. Һандуғастың йырлауын һораған.Һайыҫҡанды ла маҡтап алған, ти.
Аҙаҡҡа ҡарға, ҡоҙғон, сәүкә, ала ҡарға ҡалған. Улар бөтәһе лә ҡарараҡ һоро, буҙ төҫлө кейемдәр теккәндәр. Бөркөт уларҙыү һәр береһенең кейемдәрен ҡарағас,былҡоштарға үҙе кәңәш иткән:
- Һеҙ бергәләп аулаҡ ерҙә һайрап ҡарғыҙ, бында һеҙ һайрап тормағыҙ. Кейемегеҙ төҫһөҙ булған кеүек тауыштарығыҙ ҙа килешһеҙҙер, - тигән.
Шунан улар урман эсенә инеп төрлөсә ҡысҡырып, һайрап, һөйләп ҡарағандар ҙа шундай фекергә килгәндәр:
- Беҙ гел генә көн торошона ҡарап осабыҙ. Шуны ергә белдерер өсөн ошо оҡшамағаныраҡ тауыштарыбыҙҙа ҡалайыҡ. Минең тауышым ҡарлығып китте, - тигән башлап ҡарға, дауам иткән, бына ҡарр(ағыҙ), тип әйтергә уйлаған, тик килеп сыҡмаған.
Сәүкә лә тауышы бөтөп, сәрелдәп кенә "сарр", - тигән. Ҡоҙғон ҡалын тауышы менән ҡарға кеүегерәк ҡысҡырған, тик уларҙан өҫтөрөк осорға яратҡан төйлөгән генә уларға ҡушылмаған. Бына шул замандан алып ҡоштар батшаһы Бөркөт ҡаяла урынлашып, юғарыла осоп, ҡоштарын күҙәткән. Ҡоштарының һайлаған кейемдәре батшаларына ла бик оҡшаған. Уларға йәшәр урындарын күрһәткән. Яйлап ерҙә кешеләр күренә башлаған. Улар ҙа үҙҙәренә ҡулай ер табып йәшәй башлауға бына шул ҡоштарҙың күбеһе уларға яҡыныраҡ ерҙәргә йәшәргә ынтылғандар. Кешеләр уларҙы төҫтәренә, ҙурлыҡтарына, тауыштарына ҡарап таныр булған. Бөркөт тә үҙенең дөрөҫ эш эшләүенә ҡыуанып һаман да батша булып йәшәй биргән. Кешеләр ҙә уны ҡоштар батшаһы, тип таныр булғандар.
Башлап ҡарға һүҙ алған:
- Болотта ла, аяҙҙа ла, ямғырҙа ла беҙ күберәк осабыҙ, ерҙе күҙәтәбеҙ, шуға мин үҙемде ҡоштар батшаһы итеп һайлауығыҙҙы һорайым. Һайыҫҡан да һүҙ алған:
- Мин һәр нәмәне тиҙ күрәм, шуға мине тәҡдим итегеҙ, - тигән.
Башҡа ҡоштар өндәшмәгән, шул саҡ бер яҡ ситтәрәк ағас башында ултырған урман турғайы, үҙе кеүек үк бәләкәс тә, көсһөҙ ҙә тауышы менән әйткән:
- Ҡоштарға батша итеп бөркөттө һайлайыҡ. Ул ҙур ҙа, бейек тә оса. Ҡурҡмай ҙа, батыр ҙа, ҡыйыу ҙа, - тигән.
Күгәрсен гөрөлдәп, һандуғас һайрап, сыйырсыҡ та йырлап тәҡдимде хуплағандар, тик ҡоҙғон ғына:
- Ҙурлыҡҡа мин дә ҙурмын да ул, - тип, әллә ни риза булмайыраҡ торған.
Бөркөт һүҙ алған:
- Мине һайлаһағыҙ, мин ошо минуттан беренсе фарманымды бирәм. Бөтә ҡоштар ҙа бер төрлө төҫтә булмаһын. Төрлөгөҙ төрлө тауышлы булғас, төрлө төҫлө лә булығыҙ, тигән фарман бирәм. Иртәгәнән үҙегеҙгә төрлө төҫлө кейемдәр тегеп кейегеҙ, - тигән ти.
- Мин аҡ, ҡара, йәшелдән тегәм, - тигән һайыҫҡан.
- Мин аҡһыл һороны яратам, шундай күлдәк тегәм, - тигән турғай.
Һәр береһе күлдәк төҫөн бер- береһенә әйтеп таралышҡандар. Бөркөт кенә бер аҙ уңа биреп, һоро төҫкәрәк инә башлаған ҡарағусҡыл күлдәген алмаштырмаҫҡа уйлаған. Өс көндән барлыҡ ҡоштар йыйынға тағы йыйылғандар. Һәр береһе үҙенең кейеме менән башҡалар алдында сығып, кем нимәгә һәләтле - шул һәләтен күрһәткән.
Башлап аҡ күгәрсен менән күк күгәрсен сығып парлап йырлағандар. Был кейем Бөркөткә оҡшаған. Бер төҫлөрәк кейемдәре менән кәйелеп торған ҡанатостары ҡуйған ҡарлуғас, ҡойроҡ осон оҙонайтыбыраҡ теккән сыйырсыҡ, ҡыҫҡараҡ итеп еңелсәрәк итеп теккән ябай күлдәкле турғай сығып берһе өҫтөрөк кәйелеп. икеһе ерҙә тыпырсынып бейегәндәр. Шулай һәр ҡош үҙ күлдәген күрһәткән. Һайыҫҡан да ҡалышмаған, сығып ер хәбәрҙәрен кәйелеп өйөрөлә- өйөрөлә һөйләп биргән.Бөркөткә һандуғас менән ҡарабаш турғайҙың кейемдәре оҡшаған. Һандуғастың йырлауын һораған.Һайыҫҡанды ла маҡтап алған, ти.
Аҙаҡҡа ҡарға, ҡоҙғон, сәүкә, ала ҡарға ҡалған. Улар бөтәһе лә ҡарараҡ һоро, буҙ төҫлө кейемдәр теккәндәр. Бөркөт уларҙыү һәр береһенең кейемдәрен ҡарағас,былҡоштарға үҙе кәңәш иткән:
- Һеҙ бергәләп аулаҡ ерҙә һайрап ҡарғыҙ, бында һеҙ һайрап тормағыҙ. Кейемегеҙ төҫһөҙ булған кеүек тауыштарығыҙ ҙа килешһеҙҙер, - тигән.
Шунан улар урман эсенә инеп төрлөсә ҡысҡырып, һайрап, һөйләп ҡарағандар ҙа шундай фекергә килгәндәр:
- Беҙ гел генә көн торошона ҡарап осабыҙ. Шуны ергә белдерер өсөн ошо оҡшамағаныраҡ тауыштарыбыҙҙа ҡалайыҡ. Минең тауышым ҡарлығып китте, - тигән башлап ҡарға, дауам иткән, бына ҡарр(ағыҙ), тип әйтергә уйлаған, тик килеп сыҡмаған.
Сәүкә лә тауышы бөтөп, сәрелдәп кенә "сарр", - тигән. Ҡоҙғон ҡалын тауышы менән ҡарға кеүегерәк ҡысҡырған, тик уларҙан өҫтөрөк осорға яратҡан төйлөгән генә уларға ҡушылмаған. Бына шул замандан алып ҡоштар батшаһы Бөркөт ҡаяла урынлашып, юғарыла осоп, ҡоштарын күҙәткән. Ҡоштарының һайлаған кейемдәре батшаларына ла бик оҡшаған. Уларға йәшәр урындарын күрһәткән. Яйлап ерҙә кешеләр күренә башлаған. Улар ҙа үҙҙәренә ҡулай ер табып йәшәй башлауға бына шул ҡоштарҙың күбеһе уларға яҡыныраҡ ерҙәргә йәшәргә ынтылғандар. Кешеләр уларҙы төҫтәренә, ҙурлыҡтарына, тауыштарына ҡарап таныр булған. Бөркөт тә үҙенең дөрөҫ эш эшләүенә ҡыуанып һаман да батша булып йәшәй биргән. Кешеләр ҙә уны ҡоштар батшаһы, тип таныр булғандар.
Һуҡыр сысҡан ниңә ояһынан сыҡмай
(әкиәт)