Әҙилә Мырҙағәлина

 

(әкиәт)

Бик борон да түгел, тик хәҙер ҙә түгел ваҡытта, ерҙе һәр төрлө кимереүселәр баҫып алған ваҡытта,ер өҫтөндә кешеләргә йөрөрлөк мөмкинлек булмаған, ти. Аҙым атлаған һайын, әле бер, әле икенсе урындан һәр төрлө сысҡандр, ҡомаҡтар, алйырҙандар сығып ҡасҡандар, ти. Кешеләргә был бик ҡамасаулай башлаған: балалар ҡурҡалар, ололар үҙҙәренең ашарға яраҡлы нәмәләрен ҡайҙа һаҡларға белмәгәндәр, сөнки бына шул зыян килтересе йәнлектәр һауытты нисек тә асып, ашап китәләр икән. Улар шул дәрәжәгә лә еткәндәр: йәйге аяҡ кейемдәрен ҡуйған урындарға оя яһап, аяҡ кейемдәрен дә кимерәләр, ти.Ҡышҡы аяҡ кейемдәрен дә һаҡлау ауыр булған.
Кешеләр уларға ҡаршы көрәшә башлағандар. Һәр урында уларға тимер ҡапҡандар һалғандар. Тегеләр ҡапҡанға эләгеп, бик яман ҡысҡырып илайҙар икән. Был тауышты ишеткән ҡәрҙәштәре ҡурҡып ҡайҙа булһа ла ҡасырға тырышҡандар. Улар яйлап-яйлап кешеләрҙән алыҫлашырға тырышҡандар. Иң әүәл һуҡыр сысҡан үҙенә йәшәргә урын тапҡан. Башта ул кешеләрҙең ашлығы тупланған урынға оя яһаған, тик ҡапҡандар бында ла килеп урынлаштырылған. Кешеләр уяуыраҡ ҡылана башлағандар. Ашлыҡтарын сәсеү өсөн әҙерләгәндә ағыу ҙа ҡулланғандар. Һуҡыр сысҡан яҙғыһын иген сәселгән ваҡытта баҫыуға ла барып сыҡҡан. Тик уға бында ла йәшәргә лә, ер өҫтөндә йөрөргә мөмкинлек булмай сыҡҡан. Шул ваҡыт ул бик оҙаҡ уйланған да шундай ҡарарға килгән - ер аҫтына оя ҡорорға ла, шунда йәшәргә. Шулай эшләгән дә, тик оҙаҡ ер аҫтында йәшәй алмаған, асыҡтыра бит. Ул хәҙер төндәрен сығып үҙенә ашарлыҡ ризыҡ туплай башлаған.Көндөҙҙәрен сығырға ҡурҡҡан сысҡандың өҫтөндәге тиреһенең төҫө бөтөнләй ҡараға әйләнгән. Гел генә хәрәкәтһеҙ, ер аҫтында күберәк ятып торғанға, кәүҙәһе ауыр булып, килбәтһеҙ йомроға әйләнгән.Иң ауыры ул хәҙер яҡшылап яҡтыла күрмәй башлаған.
Ошолай йәшәгән ваҡытта алйырҙан барлыҡ сысҡандарҙы, ҡомаҡтарҙы, хатта ҡондоҙарҙы ла йыйынға саҡырған. Йыйында башлап үҙе һүҙ алған.
– Ер өҫтөндә йәшәү хәҙер ауырлашты: тормошто хәҙер нисегерәк хәстәрләү тураһында һөйләшәйек,– тигән.
Башлап был һүҙгә ҡондоҙ ҡушылған:
– Мин әле йәйге эҫелә ерҙә үтә ҡыҙҙырғас, һыуға төшкәйнем. Миңә шунда йәшәргә була. Мин бик матур урындарҙы һайлап, йылға буйында быуа быуҙым, балыҡтар ҙа үрсеп, миңә бик шәп ризыҡ булды. Йылға буйындағы ағастарҙың ҡайырыһы ла ашарға яраҡлы. Мин шулай йәшәргә булдым. Бына миңә ҡарағыҙ, мин хатта ҙурайып, көсләнеп киттем,– тигән.
– Мин һинеңсә йәшәй алмайым. Һыу буйына оя ҡороп ҡарағайным, кешеләр ояма һыу ҡойоп, балаларым сығып ҡасҡанда, тотоп үлтереп бөттөлөр. Шуға күрә мин һыуҙан алыҫҡараҡ, сәсеүлеккә яҡыныраҡ урында оя ҡорорға кәңәш итәм.
Иң башта килеп еткән ҡомаҡ, үҙен аҙаҡҡа ҡалдырғанға асыуланып алған да, һүҙен былай тип бөтөргән.
–Мин нисек тә кешеләр янынан алыҫҡараҡ китмәҫкә булдым. Уларҙың малдары торған ҡура яндарындараҡ ер аҫтына тәрәнерәк итеп оя ҡорорға кәңәш итәм. Унда беҙҙең өсөн ашарға ризыҡ табылып тора.
Ҡомаҡтан ҡалышмай килеп еткән һоро сысҡан вәкиле:
– Мин Ҡомаҡтың һүҙенә ҡушылам. Кешеләрҙең мин хатта өйҙәренә инеп тә йәшәй алам,– тип маҡтанған,– бына ҡайһы берҙә ағыулы нәмә ташлап ҡына, ҡайһы бер ҡәрҙәштәребеҙ үлеп
ҡала, – тигән.
Ул маҡтандымы, ҡайғырҙымы, уны аңламағандар.
Бик арып, һүҙҙең аҙағына ғына күрер-күрмәҫ күҙҙәре менән төртөңләп килеп еткән һуҡыр сысҡан һөйләргә торған. Ҡомаҡ уның ҡыланышын ҡарап:
– Айырылғанды айыу ашай, айырылғайның, хәҙер ҡартайып, күрмәҫ булғанһың бит,–тип, мыҫҡыллы рәүештә алдына бер сыбыҡ ташлаған,– Мә, таянып йөрөрһөң, йә йығылып үләрһең,– тип көлгән.
– Үлеүен үлмәм, тик бына минең йәшәү былай шаҡтай һәйбәт. Мин баҫыуҙа, төрлө боролоштар менән үҙемә, ҡәрҙәштәремә торлаҡ эшләргә өйрәндем. Анау шартылдап йөрөгән тимерҙәр хәрәкәт итә башлаһа, тиҙ генә икенсе урынға күсенеп була, сөнки беҙҙең оялар бик тәрәндә лә, боролоштары ла күп. Беҙҙе эҙләгәндәр тиҙ генә таба алмайҙар. Ризыҡты йәйгеһен туплайбыҙ, тик төнөн сығабыҙ. Көндөҙ сығып йөрөмәбеҙ,– тигән.
Бөтәһе лә шым ҡалған. Шул аҡыт алйырҙан:
– Бына нимәгә һеҙҙекеләр көндөҙ күренмәйҙәр икән, - тигән.
Ҡомаҡ тағы ла яйы сыҡты, тигән һымаҡ, уны мыҫҡыллаған.

 

(Әкиәт)

 

Әкиәт
Борон - борон заманда, ерҙә әле кешеләр юҡ сағында, йәшәү барлығы беленмәгәндә, бер ниндәй ҙә эш юҡта, ҡурҡыныс булмаған саҡта бөтө донъя тик аҡҡа ғына төрөнөп йәшәгән, ти. Йылғалар аҡ, тауҙар, урмандар, үләндәр, хатта күк йөҙө лә аҡ булған. Тик ҡоштар, йәнлектәр генә төрлө төҫтә булған. Бесәйҙәр, эттәр аҡ, ҡара, ала, бүреләр күгелйем һоро һәм бер әҙ эткә лә оҡшағандар. Һәр береһенең үҙ төҫө булған. Был уларҙы бер-береһенән айырып торған. Ҡалған бөтә нәмәләр аҡ булған. Иртән гел генә аҡ томан төшөр булған. Ҡыштар иртә килгән, ер тағы ла ағарып киткән. Көҙгөһөн ағастарҙың япраҡтары ап-аҡ булып ергә кибеп төшкәс, аҡ ямғырҙар яуған, унан туңдырып, аҡ ҡарҙар яуа башлаған. Яҙ етһә, хәҙерге беҙ күргән ҡара ҡойо булмаған, аҡ ҡойо булып, аҡ йырғанаҡтар аҡҡан. Ергә беҙ һағынған умырзаялар ана шул ваҡыттарҙа аҡ япраҡлы аҡ сәскә булып үҫкәндәр.
Бына шул ваҡытта йәнлектәр батшаһы ажғыр Арыҫлан бөтә йәнлектәрҙе йыйынға саҡырған һәм былай тигән:
– Кем дә кем ерҙәге аҡ төҫлө донъяны төрлө төҫкә, күҙҙе ҡамаштырмай иркәләрлек төҫкә буяусыны таба, йәки өйрәтә, шул кешегә ярты батшалығымды бирәм, – тигән.
Был хәбәрҙе ишеткән барлыҡ йәнлек ярты батшалыҡҡа эйә булыу хыялы менән яна башлаған. Шул ваҡыт күпмелер уйланып, йәнлектәр менән артыҡ аралашмай, шулай ҙа ярты батшалыҡҡа эйә булыу уйынан баш тартмаған Юлбарыҫ, үҙе кеүек бер ситтәрәк йөрөргә тырышҡан йыуаш ҡына йән эйәһе Дөйәгә кәңәшкә барған.
– Дуҫҡайым, һиңә күп зыян да килтергән сағым булды инде, һин мине ғәфү ит. Бына әле батшабыҙ арыҫландың кәңәшмәһенән ҡайтҡаны бирле баш ватам.
– Ниңә юҡҡа баш ватаһың? Мин бейегерәкмен, ашау өсөн үләнгә эйелеп алам да, аръяғына башым өҫтә, бөтә аҡлыҡты артыҡ күрмәйем. Миңә тау менән күк кенә күренә, – тигән.
– Мин тәпәш кәүҙәле булғас барыһы ла күренә шул. Һиңә, филгә тағы һеҙҙең кеүек оҙон муйынлыларға рәхәт инде. Бына мин Арыҫлан әйткәнсә, төрлө төҫ барҙыр, барыһын да күрергә теләйем,– тигән.
– Һин улай артыҡ ҡайғырма, беҙ ул төҫтәрҙе табырбыҙ ул.
– Нисек?
–Эҙләрбеҙ.
–Эҙләп кенә табырлыҡ булһа беҙ уны күптән табыр инек. Юҡ шул.
– Әйҙә, беҙҙе тыңлағандай йәнлектәр менән кәңәшләшәйек,– тигән дөйә.
Улар шулай уйлағандан һуң, икеһе ике яҡта төрлө йәнлектәр менән кәңәшләшә башлағандар. Һәр береһе үҙ кәңәшен биргән, аҡыл өйрәткән, тик донъя һаман аҡ булып ҡала биргән. Бөтә йәнлектәр тағы йыйылғандар.
– Йә, берәй эш булырлыҡ нәмә уйлай алдығыҙмы? - тип һораған Арыҫлан.
– Беҙ, ғәли йәнәптәре, һеҙҙең кәңәште тотоп, төрлө йәнлектәр менән айырым кәңәшләшеп сыҡтыҡ.
– Кем менән?
– Дөйә менән.
– Шунан нисек уйланығыҙ?
– Мин үҙебеҙ ашаған үләндәрҙең һәр береһен айырым башта тоҙло һыуҙа ҡайнатып ҡарарға, һәм төҫөнөң үҙгәргәнен күҙәтергә.
– Уны нисек күҙәтергә уйлайһығыҙ?
– Беҙ барыһының кәңәштәрен бергә тупланыҡ. Шуға бер урынға тәҡдим иткәндәрен мин бер урынға яҙып барҙым.
– Мин тәжрибәләрҙе яһаған ваҡытта, үҙебеҙҙең муйын, ҡойроҡ, арҡа тирәһендәге йөндәрҙе ҡырҡып ошо ҡайнаған ваҡытта барлыҡҡа килгән төҫтәргә буяп ҡараныҡ.
– Бер ҡайнатҡанда шулай төрлө төҫ сыҡтымы?
– Юҡ, әлбиттә, – тигән дөйә.
– Беҙ төрлө үләндәрҙе төрлө ваҡытта ҡайнаттыҡ һәм һәр береһенә буяп сыҡтыҡ. Бөтө үләндәр, япраҡтар ҙа аҡ булһалар ҙа, һыуға һалып ҡайната башлаһаң, төрөл төҫ бирәләр. Бына тоҙло һыуҙа ҡайнатҡан һыуға буяһаҡ, уның төҫө сыҡмай, ныҡ була. Тик былар барыһы ла бик ҡатмарлы һәм оҙайлы ваҡыт ала, – тигән юлбарыҫ.
Шул ваҡыт Арыҫлан барыһын да тыңларға теләмәгән, быларҙың икеһенә үҙҙәренә күп итеп ярҙамсылар алып, диңгеҙ ярына барып ошо эште башларға ҡушҡан.
– Һәр бер килеп сыҡҡан буяуығыҙҙы исемләгеҙ. Буярға берәй бумала һымаҡ нәмә эшләгеҙ, – тигән арыҫлан.
– Беҙ уны бик күп итеп эшләрбеҙ ҙә ул, тик нисек итеп буярбыҙ, – тип һораған.
– Беҙ уны күмәкләп эшләрбеҙ еңелерәк булыр,– тигән.
Шул ваҡыт ҡайҙандыр быларҙың йыйыны тураһында ишетеп ҡалған Турғай, Арыҫландың ҡолағы янына осоп килеп, былай тигән.
– Һеҙ буяҡ әҙерләһәгеҙ, мин һеҙгә буяусылар табырмын, тик миңә уның өсөн ни бирерһең? – тигән.
Арыҫлан күп уйлап тормай ғына:
– Ана күкте бирәм, тик әле һин унда мин рөхсәт иткәнгә осаһың, рөхсәт бирмәһәм, ояңда тораһың. Әгәр донъяны матурлаһағыҙ, күкте бирәм, бөтә буяусыларың менән бергә осоп йөрөрһөгөҙ, - тигән.

Был ваҡыттан байтаҡ ваҡыт үткән. Көҙ яҡынлаған. Көндәр тағы ла нығыраҡ ағарып, аҡ ямғырҙар яуа башлаған. Бына бер ваҡыт Юлбарыҫ, Дөйә, ярҙамсылары буяуҙы һыуҙар туңмаҫ элек эшләп бөткәндәр. Артыҡ эшләп тә бөтмәгәндәр инде. Еткәндәренә хәбәр ебәреп, хәбәр етмәгәненә йәнлектәр ебәреп йыйған үләндәр ҙә, диңгеҙ һыуы ла ныҡ ҡына бөтә башлаған, ә буяуҙарҙы һалырға һауыттар етмәй башлаған. Был ваҡытта турғай ҙа буш тормаған, үҙ ҡәрҙәштәренә күк йөҙөн алырға теләп, буяусы булырға теләүселәрҙе Дөйә менән Юлбарыҫ янына йыйған, ти. Ныҡлы ғына көндәр һыуыныуға, унда көнө лә, тәнә лә аҡ булғас, улар арыһа ятып йоҡлағандар. Ҡояш та аҡ нурҙары менән йылыта икән, йондоҙҙар ҙа аҡ, ай нуры ла аҡ, шуға улар тик үҙҙәренең йоҡоһо килеүгә ҡарап ҡына йәшәгәндәр икән.
Бына улар буяу әҙерләп бөтөүгә аҡ ямғырҙар ҙа туҡтаған. Ҡараһалар һауыттар бөткән, ти. Бер әҙерләгән төрлө төҫтәге буяҙарҙы ҡуян баҫтырып барған төлкө аяғы эләгеп түгеп ебәргән, ти. Шул ваҡыт көндәр тағы ла йылытыбыраҡ киткән икән. Төлкөгә асыуланып торған Дөйә менән уның дуҫы Юлбарыҫтан һабаҡ алған буяусылар ергә ҡараһалар, ер ҡараға буялған да, аҡ көндән айырылып торғанын күргәндәр. "Был бит беҙ эшләгән буяу!" тип шатланышҡандар ҙа бөтә буяуҙы ергә түгергә уйлағандар. Шул ваҡыт юлбарыҫ:
– Ярамай. Беҙ уны Арыҫлан батшаға күрһәтәйек, ул ни әйтер,– тигән.
Ҡалғандар риза булған. Иртәгәһенә тағы арыҫланды саҡырып, һый әҙерләп ҡунаҡ иткәс, хәлде һөйләп биргәндәр.
– Бына, Арыҫлан батшам, беҙ буяу эшләп бөттөк, бик күп буяу эшләүсе оҫталар әҙерләнек. Буяусылар ҙа әҙерләнек. Шәкерттәрҙе турғай йыйып, уларҙы билдәле тәртиптә тотто, ә Юлбарыҫ ағай уларҙы буярға өйрәтте, хатта ана үҙенең ялбыр сәсе менән ҡойроҡ осон да буяп алды. Һәр төҫкә исемдәр уйланыҡ.
– Бик яҡшы, әйҙә, төҫтәрҙән башлағыҙ,– тигән.
Ипләп кенә тороп Юлбарыҫ һөйләй башлай:
– Бына беҙ һыуға ҡараһаҡ ул аҡ, ә бына был һауытта шул үтә күренеп тора, беҙҙең балаларыбыҙға имеҙгән һөт төҫлө түгел, шуға уны быяла төҫлө, тинек. Бына был һауыттағыһы шул тиклем матур, беҙ уны зәңгәр, тип исемләнек. Беҙ уның менән сәскәләрҙе, күкте буярға кәңәшләштек, әгәр риза булһағыҙ. Турғай ҙа шулай кәңәш бирҙе. Ҡара һоро турғайҙар зәңгәр күктә иркенләп осасаҡтар.
– Ярай артабан был ауыр һауыттарҙағыны мин күрһәтәйем, – тигән дә Дөйә дауам иткән: Бына бынау һауыттағы буяу йәш кенә үләндәрҙән эшләнгән, шуға уны йәшел тип исемләнек, ә быныһын бөтә олоно менән ҡыҙыу булып үҫеп торған үләндәрҙән эшләнде, шуға уларҙы ҡыҙыл төҫ тинек, –тип һүҙен тамалаған.
– Ярай, бик яҡшы булған. Хәҙер буяусы оҫталар эштәрен башлаһындар. Улар нимә менән буяйҙар? – тип һораған.
– Турғайҙар, буяуҙы әрәм итмәҫкә уйлап, ҡанаттарын буяғыс итеп әҙерләнеләр, – тигән Юлбарыҫ.
– Ярай, хәҙерҙән эште башлағыҙ, әле бер аҙналап йылы торасаҡ. Бер аҙнанан һуң ҡарарымды еткерермен, – тигән.
Арыҫлан ҡайтып ояһына инеп йоҡларға ятҡас, һәр төрлө буяуҙарҙы алып турғайҙар оҫта буяусылар ҡиәфәтендә эш башлағандар. Уларҙы өйрәтеүселәр булып Юлбарыҫ менән Дөйә күҙәтеп, маҡтай торған урынында маҡтап, хатта урын менән әрләп тә күҙәтеп торғандар. Башта күкте зәңгәргә буяғас, ҡояш ағарып күренгән. Турғайҙар ҡанаттарын бешерә-бешерә уны ҡыҙылға буяғандар, ҡыҙылдары бөтә башлағас, айға тигән һарыны ла әҙерәк ҡушҡандар икән, ҡояштың нуры алтын төҫөнә ингән дә ҡуйған. Йондоҙҙарҙы әҙ генә, йоҡа ғына зәңгәргә буяп, айҙы һарыға буяп буяусылар ҡанаттарын киптерергә тип, ҡояш нурында, зәңгәр күктә уйнағандар, ҡанат елпегәндәр. Был уларҙың тәүге оҫта булғас эшләгән эш көнө булған. Икенсе көнө улар Юлбарыҫ менән Дөйә өйрәткәнсә, тауҙарҙы буярға тотонғандар. Ташлы ерҙәрҙәге аҡ таштарҙы ҡараға буяғандар, аҡ ағастарҙың ботаҡтарына ҡара менән һарыны ҡушып һоро буяу яһап буяғандар. Япраҡ урындарына йәшел төртөп сыҡҡандар, ҡыҙыл буяуҙарҙы ергә тамсылап һибеп сыҡҡандар.
Ошолай өс көн, өс төн буяғандар. Бер ваҡыт буяуҙары бөткән. Улар яҙғыһын яңынан ошо эште дауам итергә булғандар. Улар менән бергә буяу әҙерләшеп йөрөгән эт менән бесәйҙәр ҙә Арыҫландан үҙҙәренә нимәлер алырға өмөт иткәндәр. Бер аҙна тигәндә ҡояш алтын нурҙары менән ерҙе йылытҡан икән, төлкө түккән буяу урынына төрлө төҫлө үләндәр килеп сыҡҡан, хатта яҙ сыға торған умырзыя ла күренгән, тағы әллә күпме бәләкәй генә төймәләй һары сәскәләр күренгән. Һәр береһенең йәшел япраҡтары ла бар иткән. Барыһы ла күреп бик ҡыуанған. Шул ваҡыт улар янына бүре килгән дә: