Бәхет хаҡы

Яҙгөл Байрамғолова

Йомшаҡ ҡына, ҡояшҡа оҡшаған ҡаҙ бәпкәләре, ҡапҡаны асыу менән ҡыуанышып сипылдай-сипылдай кемуҙарҙан үләнгә һибелде. Инә ҡаҙ ҙа, ҡалмаҫҡа тырышып, ҡабаланып арттарынан туйтаңланы. Ә ата ҡаҙ инде, маһайыуынан, ҡыуанысынан әртисләнеп бейеп-бейеп ала ла, хужабикәгә ыҫылдап ҡуя.
- Әйҙә-әйҙә, һыу күрһәт бәләкәстәреңә, - тип Ғәйшә әбей урам осонда сылтырап аҡҡан, шишмәнән саҡ ҡына ҙурыраҡ йылға яғына ҡыуҙы. Йыл һайын иртәнән кискә тиклем шул бәләкәй генә йылға ишараһынан ҡайтып инмәгән ҡаҙҙар, аңланыҡ, тигәндәй, бер-ике көн элек кенә сыҡҡан йомғаҡтарын эйәртеп төшөп тә китте.
Ғәйшә, оло эш бөтөргәндәй, йылмайып һулап ҡуйҙы ла, баҡсаға терәлеп торған эскәмйәгә килеп ултырҙы. Ярҙамсы ҡыҙыҡай ҙа килеп етергә тейеш оҙаҡламай. Шишәмбе, йома көндәре ҡарттарҙы ҡараусы социаль эшсе Фәрзәнә, кәрәкмәй, тиһә лә, инеп хәлдәрен белеп сыға.
- Әллә инде, ҡыҙым, мин ней үҙ аҡылымда, үҙ аяҡтарым менән йөрөп ятам, килмә ыҙалап. Балалар ҙа көн аша инеп сыға. Минән дә мохтажыраҡ кеше барҙыр… - тип ғәҙәттәгесә кире ҡаҡҡайны.
- Әсмә ҡыҙығыҙ заявка ҡалдырып, өлкән кешенең хәлен дә барып белмәгәс, һеҙҙән ни файҙа, тип, пыр туҙҙырып әрләп сығып китте, - йәш кенә ҡыҙ көлөп ебәрҙе. - Магазинға булһа ла барырмын кәрәккәндә.
- Әсмә ни булдыра инде ул, һүҙ артынан кеҫәһенә кермәҫ! Йылына бер инеп, һеҙҙе мыжғыта торған…

"Үҙенсә борсолған буламы икән… Яңғыҙ бер үҙе моңайып күкелдәп ултырмаһын, тиҙер инде", - тип уйланып йылмайҙы Ғәйшә. Әсмә ҡыҙың ти ҙә ҡуя шул йәштәр… Өлкәнерәк ауылдаштары ғына уның ҡасандыр был өйгә килен булып төшкәнен иҫләйҙер…

Кинйә улы Басир, армиянан ҡайтҡан йылды нисектер ҡабаланып, ауылдаштарын да, ата-әсәһен дә аптыратып, Әсмәгә өйләнеп ҡуйҙы.
Ике йыл эсендә былай ҙа һөйкөмлө улы тағы матурайып, ир ҡорона инеп ҡайтҡайны. Кистәрен клубҡа сығып, ауылдың бөтә ҡыҙҙарының тиерлек хыялына әүрелде шаян егет. Үҙенә булған иғтибарға ләззәтләнеп, әле бер, әле икенсе матурҡайҙың рәхәтләнеп башын әйләндерҙе.
Өләсәһенән ҡасып тансыға сығырға өйрәнгән Әсмә лә Басирға бер күреүҙә ғашиҡ булды. Ата-әсәһенең фажиғәле вафатынан һуң, Нәғимә әбей ҡарамағында үҫкән етем бала, унынсы синыфты бөтөп кенә килһә лә - эре һөйәкле, оҙон буйлы булып, үҙ йәшенән күпкә олораҡ күренеп, тиҫтерҙәренән айырылып тора ине.

Апрель башында уҡ ҡайтҡан егетте бер ай тирәһе өндәшмәй күҙләп йөрөй торғас, ниһайәт, ҡыйыулығын йыйып һөйләшеп ҡарарға булды.
Сираттағы киске уйын ваҡытында бер төркөм егеттәр араһында Басирҙы абайлап ҡалып, ипләп кенә янына килде Әсмә.
- Басир ағай, йомош бар ине, - тип ҡурҡып ҡына һүҙ башланы ул.
Артына әйләнеп, йәш кенә ҡыҙ һүҙ ҡушҡанын күргән егет:
- Ниндәй йомош, сибәркәй? Ни булды? - тип йылмайҙы.
Тәүәккәл Әсмә тиҙ генә еңенән тартып егеттәрҙән айырып алды ла, тулҡынланып:
- Оҙатып ҡуй әле, зинһар… Өләсәйем хафаланалыр, ҡайтырға кәрәк, ә бер үҙем ҡурҡам - иҫеректәр күп бөгөн… - тип әйтеп һалды.
Бер аҙ юғалып ҡалған егет, башын тырнап уйланып торҙо ла:
- Кем ул һин, танымайымсы, - тине текләберәк ҡарап.
- Мин - Әсмә, Нәғимә әбейҙең ейәнсәре бит!
- Әә, бына һиңә мә, ике йыл эсендә үҫеп матурҡай булған да ҡуйғанһың! Танымаҫһың! Ней бит әле… бигерәк йыраҡ тораһың… Тау башында йәшәйһең түгелме?
- Йыраҡ булмаһа, инәлеп тормаҫ инем! - тине Әсмә илай яҙып. Бер ҙә ыҡҡа килергә уйламай ҙа баһа был!
Басир, әллә ҡыҙҙың илай башлауынан ҡурҡып, әллә тиҙерәк ҡотолоп, үҙ эштәре менән булмаҡсы итеп, ҡабаланып яуап бирҙе:
- Ярай, хәҙер берәй матай табам да, тиҙ генә алып барып ҡуям, килештекме?

Биш минут үтеүгә кемдеңдер "кәзә" матайына атланып, Басирҙы һыға ҡосаҡлап, өйөнә табан елдерә ине бәхетле ҡыҙ.
Әлбиттә, анһат ҡына ҡулына килеп эләккән егетте бер ҙә ысҡындырғыһы килмәне Әсмәнең. Юҡ-бар хәбәр һөйләп, армия хәлдәрен һораштырып, ярты төн тотто ҡапҡа төбөндә. Басир иһә, яңы ҡолаҡ табыуына ҡыуанғандай, ҡыҙҙың йотлоғоп, ауыҙына инерҙәй булып тыңлағанын күреп, ике йылда йыйылған мәрәкәләрҙе һөйләп кинәнде. Таңға ҡарай ғына, һөйләшеп туйып, өшөй башлағас, йылы хушлашып айырылды улар.
Ошо осрашыуҙан һуң Әсмә бөтөнләй башын юғалтты. Шаулап, юлында бөтә нәмәне емереп-ҡыйратҡан тау йылғаһындай көс йыйып, зиһенен бөтөнләй томаланы беренсе мөхәббәте. Ятһа ла, торһа ла Басирҙы уйлап, татлы хыялдарға бирелеп үтте көндәре. Клубҡа ла уны ғына күрергә сығып, мотлаҡ оҙаттырып ҡуйырға ғәҙәтләнеп алды. Илап, йәлләтеп күндерергә лә аптыраманы бер-ике киреләнеп ҡараған егетте. Тора-бара, Басир үҙе лә, үҫмер ҡыҙ өсөн борсолоп, өйөнә имен-аман индереп ебәреүҙе бурысы тип һанай башланы буғай…
- Булышма шул бала менән, йә берәй нәмә сығарырһың, - тине бер көнө дуҫ егете.
- Һин нимә? Бер нәмә лә юҡ, башһыҙ түгел дә мин, уҡыусы ҡыҙға ымһынырға… Ҡурҡмаа, - уны-быны уйламаған Басир вайымһыҙ ғына көлөп ҡуйҙы.

Йәмле йәй айҙары килеп етте. Бесән эшләп бөткәс, көҙгә ҡарай ҡалаға эшкә китермен, тип үҙенсә хыялдар ҡорҙо Басир. Ә Әсмәнең уйҙары бары тик егеттә, нисек тә ебәрмәҫкә, үҙенеке итергә…
Ғәҙәттәгесә оҙатып ҡуйған төндөң береһендә ҡапыл муйынынан ҡосаҡлап, ирененән һурып үпте лә, Әсмә:
- Һинһеҙ йәшәй алмайым, кәләш итеп ал мине, - тип бышылданы.
Бындай ҡыйыулыҡты көтмәгән, йылы ирендәрҙән албырғап ҡалған Басир бөтөнләй ҡойолоп төштө. Тәне буйлап ҡалҡҡан эҫе тулҡынды тыйырға тырышып:
- Ниндәй кәләш ти инде, һин бәләкәй бит әле, - тип йылмайҙы. Үҙе гонаһтан алыҫыраҡ тигәндәй, сат йәбешкән ҡыҙҙан ысҡынып, ситкәрәк шылды. Әммә Әсмәнең бирешергә уйында ла юҡ ине. Хәҙер аңлашмаһалар, артабан егеттең уттан ҡурҡҡан һымаҡ ҡасыры көн кеүек асыҡ!
- Барыбер минеке буласаҡһың! Бер кемгә лә бирмәйем! Алмаһаң… ауырға ҡалдырҙың тип хәбәр таратам!
Ҡапыл үҙгәреп, ярһып киткән ҡыҙға аптырап, сәйерһенеп ҡарап ҡуйҙы Басир. Нимә һөйләй ул?
- Бер-ике ҡосаҡлағандан кеше ауырға ҡалмай инде, иҫәркәй…
- Йәй буйы оҙаттыңмы - оҙаттың! Бөтәһе лә күрҙе, ышандырыуы ҡыйын булмаҫ. Даның сыҡһа, ниндәй ҡыҙ әйләнеп ҡарар икән!
Иҫе китеп ҡатып ҡалды Басир. Бала ғына тип, ҡурсалап оҙатып йөрөүе бына нимәгә алып килде… Шундай бәләкәс йөрәктә ни тиклем мәкер ятҡанын һиҙмәгән дә! Атаһына был ғәйбәт барып етһә иманын уҡытасаҡ бит!
Ай, ахмаҡ, ахмаҡ…
- Юҡты һөйләмә әле. Мәктәпте бөт, уҡып берәй һөнәр ал, шунан ҡарарбыҙ… Кит, Әсмә, көтмәгәйнем һинән бындай яуызлыҡты!
- Яуызлыҡ түгел, һөйөү ул! Шул хәтле яратам! Шул хәтле… - башын юғалтҡан ҡыҙ тағы Басирға ташланып, тегеләй-былай янтайған егетте ҡосағына ҡыҫырға маташты.
Басир тулыһынса үҙен ҡулға алғайны инде. Ниндәйҙер өмөт биргәненә, үҙенә эҫендергәненә үкенеп, асыуы ҡабара барғанын да һиҙеп:
- Йә, етәр! Бар ин, башҡа улайтып ауыҙыңды ла асма! - тип тауышын күтәрә биреберәк өндәште лә, йүгерә-атлай ҡайтыу яғына һыпыртты.

Әсмәнең ялҡынынан, киләсәген уның менән бәйләргә маташыуынан шаңҡыған Басир бүтән осрашмаҫҡа ҡарар итте. Шундай матур тиҫтерҙәре булғанда, нишләп кенә шул иҫәркәй менән аралашты инде. Йәлләүҙән башҡа бер тойғо ла юҡ барыбер…
Арып-талып, төнгә хәтле бесән эшләгән егет клуб тирәһендә уралмаҫҡа тырышты. Һирәкләп сыҡһа ла, Әсмәне күреү менән, йә йәшенеп ҡала, йә ҡасып ҡайтып китә ине. Әлбиттә, әллә ниндәй пландар ҡорған, егетте күптән үҙенеке тип иҫәпләгән ғашиҡ ҡыҙға бындай боролош бөтөнләй оҡшаманы…

Йәйге эҫенән, күбә өйөүҙән арып ҡайтып, Һаҡмарҙың киске йылы һыуында рәхәтләнеп ҡойоноп, тәненә ял алып, яйлап ҡайтып ингән Басирҙы атаһының күкле-йәшелле тауышы һиҫкәндереп ебәрҙе. Аллағол ҡарт үҙенең текә, ҡырыҫ холҡо менән билдәле ине ауылда. Ғүмер буйы колхозда эшләп, бөтә һаулығын ҡалдырған, бер аяҡҡа аҫҡаңҡыраған ир биш балаһын да тәртипкә өйрәтеп, эшкә егеп үҫтерҙе. Һуң ғына табылған кинйә малай булһа ла, Басирҙы берәү ҙә артыҡ иркәләтеп ултырманы - эш тә, туҡмаҡ та етәрлек эләкте ваҡытында.
- Кил әле бында! - атаһы көтөү ҡыуған сыбыртҡыһын тотоп, асыулы тауыш менән үҙенә саҡырҙы.
"Тағы нимә булды инде," - тип ҡурҡып ҡына яҡынланы Басир.
- Һин нимә, кеше алдында рисауай итәһең, маңҡа малай? - уртын сәйнәп, ярым шыбырлап өндәште Аллағол ҡарт. - Шул хәтле… кәрәк булғас… яңғыҙ бисәләр бөткәнме ни һиңә, йәнем көймәгәйе! Нишләп ул уҡыуын да бөтмәгән ҡыҙға тейҙең? Ҡорһағын һөйрәп килеп тора! Барып ғариза яҙһа - нишләйһең, аңра?
Бер нәмә лә аңламаған Басир, өҫтөнә менеп килгән, күҙҙәренән зәһәр осҡондар сәсрәткән атаһынан шөрләп:
- Ниндәй бисәләр… Кәрәкмәй миңә берәү ҙә… - тип мөңгөрләп, артына сигенде.
- Әә, ызначит мотлаҡ ҡыҙ кәрәк инде… Кәрәгеңде бирәм хәҙер! Мә!
- Нимә эшләйһең ул ат… ай! Ай! - Киҙәнеп сыбыртҡыһы менән һуғып ебәргән атаһына аптырап ҡарап, сырылдап ҡысҡырып ебәрҙе Басир. Осаһын өтөп үткән һыҙлауҙан бигерәк ғәрлегенән атылып сыҡҡан күҙ йәштәрен һөртөп, сығырынан-сығып ярһыған, туҡтарға йыйынмаған атаһынан кәртә арты буйлап абына-һөрөнә ҡасыуҙан башҡа сара ҡалманы. Сатанлап бик баҫтыра алмаһа ла, тағы бер-икене эләктереп, ҡаты һүгенеп тороп ҡалды Аллағол ҡарт.

Төн төшкәс кенә ҡайтып, өйгә инергә ҡурҡып, аласыҡҡа инеп ятҡан улын йәлләп, Ғәйшә, ипләп кенә сығып, һөйләшеп алырға булды.
- Хәҙер нишләйбеҙ инде, улым? Бөгөн килеп, йөклөмен тип илап тора бит… Әсмәне әйтәм… Дөрөҫмө шул хәбәр? - тине эргәһенә ултырып.
- Дөрөҫмө-түгелме, ғәйбәттең бысрағынан таҙарынып буламы ни… Өйләнермен. - Басирҙың тауышы бошонҡо сыҡты.
- Аһ… Күңелеңә ятһа ярай ҙа…
- Һеҙ бит үҙегеҙ шулай тәрбиәләнегеҙ! Кешене бәләлә ташларға ярамай, ҡыҙҙарҙың күҙ йәшен алырға ярамай… Дөрөҫ түгелме ни?
Әсәле-уллы өндәшмәй, һәр береһе үҙ уйҙарына батып ултырҙы.
- Йәлләйем мин уны… Берәүһе лә юҡ бит, шуғамы икән, тиҙ генә эҫенде лә киттесе. Ярай, йәшәһен беҙҙә, һеңле һымаҡ булһа ла… - тип ҡуйҙы Басир ахырҙа.
- Эй улым… Йәлләүгә генә ҡоролған ғаилә бәхетле булырмы һуң? Ваҡыт үтеү менән йәлләүең бөтһә, йөрәгеңдә ни ҡалыр?
- Әсәй, ҡатмарлаштырма ла, ҡайғырма ла юҡҡа, барыһы ла яҡшы буласаҡ. Етем баланың ҡарғышын алмай ғына, ыңғай хәл итәйек тә ҡуяйыҡ.

Ошо төнгө һөйләшеүҙән һуң яйлап туйға әҙерләнә башланы Ғәйшә. Ире тәүҙә был турала ишеткеһе лә килмәй, күҙе шәмәреп, көн һайын килгән Әсмәгә ҡарап, "тфүй, ғейберәт", тип кенә ебәрһә, тора-бара, башҡа юл күрмәй, яйлап күнде.
Әсмә иһә, бөтөнләй ҡыйыуланып, уҡыу йылы башланыуға ҡарамаҫтан, бер туҡтауһыҙ Ғәйшәләрҙең тупһаһын тапаны.
Ололарҙан Нәғимә әбей генә булғанлыҡтан, нисек һөйләшеп аңлашырға тип баш ватып йөрөгәндә, бер көнө дәү кәүҙәле оло ҡатын үҙе елпелдәп килеп етте.
- Шәпме, Ғәйшә, - тип ахылдап бер аҙ тын алып торҙо ла, туранан-тура һүҙ башланы ул. - Минең Әсмә Басирыңа кейәүгә сығам ти ҙә баһа!
Сәй әҙерләп йөрөгән хужабикә, төҫһөҙ генә йылмая биреп:
- Һаумы, Нәғимә апай, әйҙә, үт. Шулай ти шул… Әллә бирмәҫкә итәһеңме? - тип ҡаршыланы.
- Бынағайыш! Башы йәш бит әле, ниндәй ир ти инде, уҡыуын да бөтмәгән! Нисек инде, аһ-аһ… Һуң исмаһам, һин әйтһәңсе!
- Әйтеүҙән үткән инде… Күптән эш боҙғандар…
Ауыҙын бер асып, бер ябып торған Нәғимә әбей, ҡапыл сайҡалып китеп, ишек төбөндә торған семәрле ағас һикегә ултыра төштө. Йөрәге насарҙы һиҙеп, ишетелер-ишетелмәҫ кенә:
- Ниндәй эш? - тип бышылданы.
Икмәк телеп, һыуытҡыстан тәм-томон өҫтәлгә теҙгән Ғәйшә, күҙ һирпеп алды ла:
- Билдәле инде, ниндәй икәне… Мине тағы бер тапҡыр ҡартәсәй яһарға йөрөйҙәр, - тип ҡуйҙы.
Аптырап, шаңҡып ҡалған оло ҡатын бергилке өндәшә алмай, йоҡа ирендәрен сәйнәп ултырҙы. Ахырҙа, ҡалтыранған тауыш менән:
- Эй Аллам, унан ниндәй ир ҡатыны сыҡһын да, ниндәй әсәй сыҡһын инде, үҙе бала ғына… - тине иламһырап.
- Бәпәй яһарға баштары еткәс - ҡарарға ла етер! - хужабикә асыуланыбыраҡ яуап бирҙе, әйтерһең дә ул ғәйепле ошо хәлгә!
- Кем баҡсаһына таш атҡаныңды аңлап торам… - Нәғимә әбей ауыҙын ҡымтып ултырҙы ла, түҙмәй, сеңләп илап ебәрҙе. - Хоҙайым, күрәһеләрем бар икән ҡартайған көнөмдә! Күпме бала үҫтерҙем, ә быныһын тота алманым! Тәүҙә етем тип йәлләп өндәшмәнем, ә аҙаҡтан тыңлатып та булманы! Ишекте япһам - тәҙрәнән, тәҙрәне япһам - тишектән тигәндәй, ҡасып сыға ла китә бит! Ана ниндәй эш ҡылып йөрөгән икән ул!
Ауылдың ихтирамлы ағинәйҙәренән һаналған оло кешенең һамаҡлап илап ултырыуынан Ғәйшәнең йөрәге ауыртып, ҡыйын булып китте. Тиҙ генә эргәһенә килеп, яурынынан ҡосаҡлап йыуатырға кереште.
- Эй Нәғимә апай, һине бер ҙә рәнйеткем килмәгәйне! Илама, йә ауырып китерһең… Һиңә инде ни үпкә - үҙ хәлең үҙеңә саҡ. Хәҙерге йәштәрҙе тыңлатып буламы ни! Илама, илама, - тип ипләп кенә торғоҙоп, өҫтәлгә яҡынлатты.
- Әйҙә, ултыр, сәй эсеп, һөйләшеп алайыҡ. Көймә, әллә ни ҡурҡыныс нәмә булмаған инде, берәү ҙә үлмәгән-ҡалмаған, тигәндәй… Туйҙы ни үткәрербеҙ, шул хәтле бергә булғылары килгәс. Йә дәвлинйәң күтәрелеп ятырһың, ҡуй илама, - тип, баланы йыуатҡан кеүек гөрөлдәне ул.
Шулай итеп, ике ҡатын илаған ерендә илап, көлгән ерендә - көлөп, йәштәрҙең яҙмышын хәл итеп тә ҡуйҙы…

Туғандарын ғына саҡырып туй үткәргәндән һуң, йәштәр Ғәйшәнең өйөндә төпләнеп, һәүәтемсә йәшәп алып китте. Басир әйтеүенсә, Әсмә "һеңле һымаҡ" ҡына булырға теләмәне, әлбиттә. Үҙенең дәрте, ялҡыны менән арбап, түшәк бүлешеп, ысын мәғәнәһендә ҡатынына әүрелде. Тиҙерәк ауырға ҡалып, үҙенең алдауын, нахаҡ һүҙҙәрен аҡлау ине уйында… Әммә, ваҡыт үтә торҙо, ә ҡорған планы тормошҡа ашманы. Ахырҙа, ҡәйнәһен шомландырып, балам төштө тип, тағы бер алдауға барырға тура килде.
Басир иһә, беренсе айҙа ниндәйҙер ғәйеп, үкенеү тойғоһо менән йәшәһә, аҙаҡтан, ғаилә тормошо шулай булалыр тип, яйлап күнде. Ҡалаға китеү тураһында хыялдары бойомға ашмағас, элекке колхозды алған фермерға йөк машинаһын йөрөтөүсе булып эшкә төштө. Этеп-төртөп ун беренсене саҡ тамамлаған Әсмәне лә урынлаштырып ҡаранылар… Ләкин кеше менән матурлап һөйләшә белмәгән, йоҡоһона баш була алмай, йыш һуңлап килгән лаборанттан тиҙ арала ҡотолдо эшһөйәр фермер. Киләсәген уйлап, ҡалалағы ПТУла берәй һөнәр алып сығырға кәңәш биреүселәргә лә асыуланып:
- Өрлөк һымаҡ иремде ҡалдырып, әллә ҡайҙа китеп ултырмайым инде! - тип кенә ебәрҙе ҡыҙғансыҡ Әсмә.
Ысынлап та, Басирҙың яратмағанын һиҙеп, йыш ҡына юҡ-барға үпкәләп, хатта күрше ҡатындарға көнләшеп аптыратты ул бергилке. Холҡон күрһәтеп, өләсәһенә йүгереп ҡайтып киткән саҡтары ла булды. Бер-ике көн үтеүгә, Басирҙан бер хәбәр булмағас, башын баҫып, юхаланып кире килеп етә ине… Ә Нәғимә әбейҙең вафатынан һуң зарланып ҡайтырлыҡ кешеһе лә ҡалманы…

Тормош арбаһы яйлап алға тәгәрәне. Басир менән Әсмәнең өйләнешеүенә биш йыл да булып китте. Басир тамам тынысланып, ғаилә тормошона өйрәнеп, ит ҡунып, матур йәш иргә әүрелде. Әсмә лә, холҡон ауыҙлыҡлай биреп, ниһайәт, ауыл контораһында иҙән йыуыусы булып эшләп йөрөүе. Балалары булмауы күңелдәрен ҡырһа ла, был турала һүҙ ҡуйыртмай ғына өмөтләнеп йәшәй бирҙеләр.
Ә Аллағол ҡарт, ниңәлер тиҙ биреште шул арала… Ахырҙа, бөтмәҫ-төкәнмәҫ һыҙланыуҙарынан фалиж һуғып, күп тә ятмай, тәки кинйәкәүенең балаларын күрә алмай, фани донъяға китеп барҙы…

Шулай өсәүләшеп, үҙҙәренсә әш-көш итеп йәшәп ятҡанда, йәй башының йылы көндәрендә, Ғәйшәләрҙән бер өй аша ҡаршылағы йортҡа, ауыл кешеләрен аптыратып, өс балалы йәш ҡатын күсеп килде. Сәрүәр исемле күршеһе, иргә сығып, икенсе районға күсеп киткәндән бирле буш торған өйгә инеүселәрҙе - ҡасҡындар тип, ә кемдер, хужабикәнең сыбыҡ осо туғандары, тип һөйләне.
Ғәйшә лә, танышырға иткәйне, тик сәбәбе сыҡмайыраҡ торғас, барып йөрөмәне бимазалап. Уның ҡарауы, аш-һыу бүлмәһенең тәҙрәһенән яңы күршенең йорт-ҡураһы ап-асыҡ күренеп тора.
- Һаай, был бисә ней, Сәрүәрҙең ҡаҡашып бөткән донъяһын ҡырып-йышып таҙалай ҙа баһа! - тип көлөмһөрәне бер көн Әсмә, сәй эсеп ултырғанда. - Кит инде, ҡарағыҙ әле, туңҡайып тороп иҙән йыуа, әллә швабрамды бүләк итергә инде!
Ҡәйнәһе, кешенән көлөп ултырған Әсмәгә асыулы ҡараш ташланы ла, өндәшмәй сәй эсеүен белде. Басир ҙа, ынтылып бер-ике ҡараны ла, хихылдаған ҡатынының һүҙен ҡеүәтләп торманы.

Яңы күрше уңған ҡатын булып сыҡты, ахыры. Бәләкәй генә өйҙө таҙалап, тыштан аҡлап ҡуйғас, һуңыраҡ булһа ла бәрәңге сәсеп, баҡсаһына тағы әллә нимәләр ултыртып ташланы. Балалары ла, әсәһенең аяғы араһында буталып, үҙҙәренсә ярҙам итеп маташтылар. Ҡатындың сылтырап көлгәне, бәләкәстәрҙең зыҡ ҡубып уйнауы, хатта илауҙары урамға йәм өҫтәп ебәргәндәй булды. Үҙҙәре лә һиҙмәй, Ғәйшәләрҙә нисектер уларҙың тормошона ҡарата ҡыҙыҡһыныу уянды. Көн дә тәҙрәнән ҡарап, йә иһә эскәмйәнән күҙәтеп, күп балалы ғаиләнең һәр аҙымын, тын алышын һиҙеп йәшәнеләр. Күрше-күлән, айырыуса, әбейҙәр, бәләкәстәр менән аралашып, хәл-әхүәл һорашҡан булып һөйләндереүҙе ҡыҙыҡ күрҙе. Ингән-сыҡҡанда һаулыҡ һорашып, итәғәтле һөйләшкән алсаҡ ҡатын менән яҡындан танышырға ла форсат тыуҙы бер көн.
Басир эштән ҡайтып, бергәләшеп киске сәй эсергә ултырғанда, яңы бешкән бәлешен тотоп килеп инде ул.
- Һаумыһығыҙ, күршеләр, - тине оялып ҡына. - Ашығыҙ тәмле булһын!
- Рәхмәт, әйҙә түрҙән уҙ, - тине бер аҙ аптыраған Ғәйшә. - Маҡтап йөрөйһөң, самай сәйгә тура килдең. Әйҙә, әйҙә.

Уңайһыҙланып, сикәләре ҡыҙарған ҡунаҡҡа урын биреп, яйлап танышып киттеләр.
- Һеҙ мине танымайһығыҙмы, Ғәйшә апай? - тине ул йылмайып. - Мин бит Нәсимәнең ҡыҙы - Нурия.
Алып килгән хуш еҫле алма бәлешен ҡырҡып торған Ғәйшә, текләберәк ҡарап, туҡтап ҡалды.
- Ниндәй Нәсимә? Аһ, туҡта… Теге… Ҡара Нәсимәнең ҡыҙымы әллә?
- Эйе.
Ғәйшәнең ҡапыл ҡыуанып, алсаҡланып киткәнен күреп, Әсмә лә, Басир ҙа аптыраңҡырап өндәшмәй ҡарап ултырҙылар.
Хужабикә иһә, һинд ҡыҙҙарына оҡшаған, ҡараҡай ғына Нәсимә менән әхирәттәр үк булмаһалар ҙа, муйыл, еләк йыйырға йөрөгәндәрен, бергә уйынға сыҡҡандарын һөйләп алып китте. Кейәүгә сығып, балалары буйтым үҫеп, уҡып йөрөгәндә күсеп киткәйне улар…
- Иҫән-һаумы һуң әсәйҙәрең? Ә иптәшең ҡайҙа? - тип, ауыл кешеләренә хас ябайлыҡ менән һорау артынан һорау яуҙырҙы Ғәйшә.
- Аллаға шөкөр, иҫәндәр… Ҡарттарса инде хәлдәре, ауырып та алалар. Ә ирем өс йыл элек үлеп ҡалды шул… Бөтә нәмә уны хәтерләткәс, сығып киттем инде үҙебеҙҙең ауылдан. Сәрүәр апай туған бит, өй барыбер буш тора тип, үҙе саҡырҙы. Тыуған яҡ барыбер тарта икән ул, төшкә лә йыш керә… Күп уйлап торманым, баласаҡ хәтирәләре һаҡлаған ауылға әйләнеп ҡайтырға булдым. Бөтәһе лә үҙгәргән, әлбиттә, шулай ҙа бөтөнләй ете-ят ер түгел инде…
- Шулай инде… Эй, балаҡай… Нужа һурпаһын һемереп тә өлгөргәнһең икән. Йә ярай, беҙҙең ауыл сәпсим ташландыҡ, төпкөл түгел инде былай, оҡшатып йәшәп китһәгеҙ ней…

Шулай әкренләп һөйләшеп, күптәнге таныштар кеүек сәй эсеп ултырғанда, ҡапыл ишек асылып:
- Әсәй, һин бындамы ул? - тип башын тыҡты бер малай. - Хәҙер генә киләм тине лә…
Һиҫкәнеп, ырғып тороп ишек яғына ыңғайланы Нурия.
- Эй, ошоно! Көтөп тор, тинем бит! Рәхмәт, сәйегеҙ тәмле булды. Ней… Минең йомош бар ине ул…
- Аһ, әйт-әйт, нимә менән ярҙам итә алабыҙ - итербеҙ. - Ғәйшә ҡыҙыҡһынып ҡарап торған бала янына килеп, бер ус кәнфит һондо.
Йәш ҡатын бер аҙ тапанып торҙо ла, инеүен ингәс, әйтәйем инде тигәндәй, һүҙ башланы:
- Баҡсаны таҙалағайным кисә… Серегән ағастарҙы ла бысып ташланым. Сүбе ике күбә булды ла ҡуйҙы. Басир ҡустым, һин машинала бит, ваҡытың булғанда тейәп, сүплеккә илтеп ҡуя алмаҫһыңмы? Буш итмәм, бензиндың хаҡын бирермен.

Ниндәйҙер ят матурлыҡ хас булған, сөм-ҡара күҙле, ҡарағусҡыл йөҙлө яңы танышының өҫ-башын, йәтеш кенә ымһындырғыс кәүҙәһен тикшереп, сәйен эсергә лә онотоп ултырған Басир, айнып, үҙенә өндәшкәнен аңлап, һикереп торҙо.
- Булдырабыҙ аны, хәҙер! Ниндәй аҡса ти инде… - тип һөйләнеп, арттарынан эйәреп сығып та китте…
Ике ҡатын, ишеткәндәрен барлап, өйөрмә һымаҡ килеп инеп, шулай уҡ юҡ та булған күршеләре тураһында уйлап, өҫтәл артында ултырып ҡалды.
Ҡапыл кәйефе төшөп, йөрәк тәңгәле сәнсеп ҡуйҙы Әсмәнең. Бер ҙә оҡшатманы ул Нурияны. Үәт тутыйғош, нисегерәк сутырлап һайрай! Бәлеш-мәлешен ашатып, күҙ-ҡашын уйнатып, ун минут үтеүгә ирен эйәртеп сығып та тайҙы! Ә тегенеһе һуң! Һеләгәйе ағып китә яҙып, ғүмере бисә күрмәгән нәмә шикелле тексәйеп ултыра бит әле!

Һыр бирмәҫкә тырышһа ла, көндән-көн Әсмәнең асыуы нығыраҡ ҡабарҙы. Күрше ҡатынды күргән һайын әсе һүҙҙәр әйткеһе килеп, теле ҡысытып йонсоно. Онотола барған ҡыҙғаныуы тағы баш күтәреп, боғаҙын быуып бөтөнләй күҙҙәрен томаланы… Етмәһә, Басиры ла үҙгәргән һымаҡ… Һәр ваҡыт тыныс, хатта нисектер вайымһыҙ һымағыраҡ ире, һуңғы ваҡытта иҫәр кеүек йылмайып, өндәшкәнде лә ишетмәй, уйсанланып йөрөй. Былай ҙа һирәк-һаяҡ эләккән яҡынлыҡ бөтөнләй юғалды.
Ә Нурия шаңғырата көлөп, күмәк балалары менән мәз килеп, үҙенсә йәшәй бирҙе. Ирһеҙ булһа ла үҙ бәләһен артыҡ һалмай, тырышып донъя көтөргә маташҡан ҡатынды әкренләп ауылдаштары ла ҡабул итте, буғай. Шулай ҙа, Басир һәм Ғәйшә менән күрешкәндә ябай итеп, күршеләрсә кәңәшләшә, әңгәмәләшә алһа ла, Әсмә менән бөтөнләй "ендәре килешмәне". Тупаҫыраҡ, белем һәм тәжрибә яғынан да бигерәк " һай йөҙгән" ҡатын менән һүҙҙәре берекмәне Нурияның.

Ирен бесәй кеүек ҡарап ҡына торған Әсмә, нисек тә йәш ҡатындың бәҫен төшөрөргә тырышып, һәр хәрәкәтенән бысраҡ һәм аҫтыртынлыҡ эҙләне.
- Бынау күршене әйтәм, бигерәк әҙәпһеҙ икән, өс бала әсәһе тип әйтмәҫһең дә! - тине ул бер көн, ғәҙәттәгесә киске аш ваҡытында. Ҡәйнәһе менән иренең аптырап бағыуынан кинәнес алып дауам итте. - Һуң, нисек кейенеп йөрөй кеше алдында: ҡып-ҡыҫҡа шортик та һылашып торған майка. Бот-мотын ялтыратып ней… Йәп-йәш башым менән мин улай кейенмәйем, кит! Һин, өлкән кеше, иҫкәрмә яһаһаң була инде, - тип ҡәнәғәтһеҙлеген ҡәйнәһенә төшөрөргә тырышты.
Бер аҙ аптырап ҡалған Ғәйшә, тәҙрә яғына күҙ һирпеп алды ла:
- А-а, кеше балаһына нимә тип бәйләнеп торайым мин. Нисек теләй, шулай кейенһен, ҡыш уртаһы түгел, йәйге селлә… - тип кенә ҡуйҙы.
- Шулай инде, уң күршеһе - буйҙаҡ Зөфәр, был яғында - бисә айырған Хәйрүш… Үҙенсә ҡыҙыҡтырып маташа!
Асыуын ҡайҙа ҡуйырға белмәгән Әсмә, һаман тырнаҡ аҫтынан сүп эҙләне. Ҡапыл сәйенә сәсәп киткән Басир, йүтәлләп бөттө лә, ҡатынына нәфрәт тулы ҡарашын ташлап:
- Ундай ҡатын Хәйрүш ишеләргә генә ҡарап тормаҫ инде! - тип ырғып тороп китте.
Иренең ят, осҡонло ҡарашын тәүгә күреп, Әсмә юғалып ҡалды. Бәй, ул да шулай яндыра ҡарай ала икән! Был күренешкә шаһит булған Ғәйшә лә, күңеле ниҙер һиҙеп, башын сайҡап ҡуйҙы.

Ағастарҙы еңелсә һарыға буяп, емеш-еләктәрен бүләк итеп, йәй ҙә әкренләп "ҡартайҙы". Арымай-талмай, ҡояшта ҡара янып бесән эшләп бөткән ауыл халҡы мул ҡуллы көҙҙө көтә башланы.
Фермерҙың да, эшселәрен көнө-төнө егеп, премиялар менән ҡыҙыҡтырып, мәж килеп уңыш йыйып ятыуы.
Басир эшкә һылтанып, мөмкин тиклем һуңыраҡ ҡайтырға, Әсмә менән әҙерәк аралашырға тырышты. Былай ҙа һүнә яҙып-һүнә яҙып баҙлаған мөнәсәбәттәре бөтөнләй юҡҡа сыҡты. Йәш ҡатын ни тиклем йомшаҡ булырға, ымһындырырға тырышып ҡарамаһын, Басир, үле балыҡ һымаҡ һалҡын ҡалды. Уның ҡарауы, эштән бушаған әҙ генә ваҡыт эсендә Нурияның балалары менән дә, үҙе менән дә аралашырға өлгөрә ине. Бындай ғәҙелһеҙлектән һарыуы ҡайнаған Әсмә, үҙенән үҙе ысҡынып киткән үпкә һүҙҙәрен яуҙырып ҡына торҙо.
- Бысағыма булышаһыңмы шул селбәрәләр менән? Башҡа кеше юҡмы ни һиңә? - тип ҡаршыланы ул ирен бер кисте. Сыр-сыу килеп, күмәкләшеп уйнағандарын бергилке тәҙрәнән күҙәтеп торғайны.
- Күршенең балаларын әйтәһеңме ни? - тине Басир, ҡәнәғәт йылмайып. - Әллә, хатта һәйбәт, шуҡ малайҙар улар. Ә теге кесе ҡыҙыҡайы бытырлап нимәлер һөйләй, аңлап та булмай, инде ҡыҙыҡ!
Ҡул-битен сайып, бер ни булмағандай ашарға килеп ултырған иренә оторо йәне көйҙө Әсмәнең.
- Шул хәтле кеше балаһына ҡыҙығып ни! Уралма бүтән яндарында!
- Кешенекенә түгел, кемдекенә ҡыҙығайым инде!
Басир, ҡалағын атып бәреп, өҫтәл артынан тороп китте.
Ғәҙәттә һүҙен бирмәй ирешкән ҡатын, ауыртҡан һыҙлауығына баҫҡас, "Балам булмауға төрттөрә тағы, ах шайтан!" - тип өндәшмәй генә һыҡтап ҡуйҙы.

Сентябрь айы бигерәк матур, йылы килде. Көйҙөрмәй, әкрен генә йылытам, тигәндәй, ҡояш йылмайып, нурҙарын йәлләмәй һипте.
Алтын көҙгә ҡыуанышып, ауылдың эреле-ваҡлы балалары гөлләмәләр тотоп мәктәпкә ағылды.
Нурия ла өлкән улын өсөнсө, уртансыһын беренсе синыфҡа етәкләп алып барҙы. Кинйә ҡыҙын, бер үҙемә күңелһеҙ тип, балалар баҡсаһына биреп торманы. Ағалары яңы дуҫтар табып, белем гранитын кимергәндә үҙҙәренсә донъя көттө ике хужабикә. Тормошо кәлейәгә төшөп, яйға һалынғандай булды, ниһайәт… Тик… йөрәгендә генә тыныслыҡ юҡ. Хәләл ефете үлгәндән һуң, ир затына башҡа әйләнеп тә ҡарамаҫтай булғайны. Балаларына әүрәп, барыһын да онотоп, йөрәген мәңгегә бикләп ҡуйып йәшәмәксе ине лә… Килеп сыҡманы. Наҙлы, һөйөүен таратып та өлгөрмәгән ҡатын-ҡыҙ булмышы тағы ҡалҡып сыҡты. Күпме үҙен әрләп, һөйөү түгел, ябай ылығыу ғына, тип ышандырырға тырышмаһын, күҙен дә алмай йотлоғоп ҡараған Басир башынан сыҡманы.

Басир ҙа бөтөнләй тынғылығын юғалтты. Бер күреп һөйләшергә, эргәһендә өндәшмәй генә баҫып торорға ла риза булып, Нурияның ҡара күҙҙәренең үҙенә төбәлеүен көтөп, зар-интизар булды ул. Ашы - аш, йоҡоһо - йоҡо түгел… Ябығып, һурылып киткән, бер моңайып, бер шат йылмайып йөрөгән улына ҡарап, Ғәйшә лә эштең ниҙә икәнен һиҙенде.

Сентябрҙең аҙағында Басир беренсе тапҡыр йоҡларға ҡайтманы…
Икенсе көнө, эштән һуң ҡаршы алып, шаңҡыған Әсмәнең илап-ярһып янъял сығарыуына ҡарамаҫтан, бер ауыҙ һүҙ өндәшмәй, тағы сығып китеүен күргән Ғәйшә, эштең ҙурға тәгәрәүен тамам төшөндө.
Таңға тиклем һағалап, ипләп кенә инеп килгән улын тотоп алып, тетмәкәйен тетергә булды.
Тупһала ултырған әсәһен күреп, терт итеп ҡалған Басир:
- Аһ, әсәй, ҡурҡыттың… Нишләп ултыраһың һыуыҡта? - тип ҡуйҙы ҡаушап.
- Ә һин нимә, ҡараҡ кеүек таң һарыһында йөрөйһөң йомшаҡ баҫып? Нишләүең был, улым?
Бәхеттең етенсе ҡатында йөҙгән ир бер ҙә етди һөйләшеүгә әҙер түгел ине.
- Бер сынаяҡ сәй эсәм дә, эшкә китәм, - тип, әсәһен урап ҡына өйгә инергә маташҡан улы алдында "шап" итеп ишекте ябып ҡуйҙы Ғәйшә.
- Тороп тор әле. Бер ни ҙә аңлатҡың килмәйме? Тағы күпме йөрөрһөң икән күрше ҡатын менән ҡасып-боҫоп? Бөтөнләй намыҫыңды юғалттыңмы ни улым! Танымайым мин һине!

Басир, ҡапыл яурындары төшөп, күңелһеҙ генә тупһаға ултыра төштө. Баласаҡтан атаһынан ныҡ шөрләһә лә, иң күтәрә алмағаны әсәһенең әрләүе ине. Һәр бер һүҙе уҡ һымаҡ ҡаҙалып, эш боҙғаны өсөн үкендереп илатып ҡуя ул. Әле лә, күҙҙәренә йәш төйөлөп, бәләкәй саҡтағы һымаҡ аҡырып илаһығы килеп китте…
- Мин дә үҙемде танымайым… Баш китте инде минең, әсәй…
Ғәйшә улының янына килеп ултырҙы. Ҡаты ғына һөйләшергә, битен сәпәләп урынына ултыртырға тигән ниәте, Басирҙың юғалып ҡалған ҡиәфәтен күреү менән, төтөн һымаҡ таралып китте.
- Аҡылыңа кил, ояты ни тора! Өйҙә законлы ҡатының ята, ә һин…
- Яратмайым мин уны!
- Яратмағас, нишләп өйләндең, кеше ышандырып? Ауырлы булды тимә, күптән аңланым инде, алдаҡ икәнен. Үҙем биш бала әсәһемен, морон бөтөнләй еҫ һиҙмәй тейһегеҙме әллә?

Басир ҡапыл ни әйтергә белмәй, уйланып ултырҙы. Биш йыл элекке ваҡиғалар, әйтерһең дә әллә ҡасан, икенсе ғүмерендә булған… Яңы ғына армиянан ҡайтҡан үҙе, һонтор буйлы үҫмер Әсмә күҙ алдына килеп баҫты. Нимә булды һуң улар араһында?
- Хәҙер инде аныҡ ҡына әйтә лә алмайым. Яратманым да Әсмәне, төрмәгә тығыр тип тә ҡурҡманым. Йәлләнем генә әҙерәк. Йәнә лә, уның артымдан ҡалмай, тоғро эт кеүек эйәреп йөрөүе оҡшағандыр, минминлегемде "һыйпағандыр"... Башҡа берәү ҙә улай ныҡ яратмаҫ кеүек ине… Хәҙер генә аңланым, һөйөүҙең дә, ҡатын-ҡыҙҙың да нисек була алғанын! Мин… үлеп ғашиҡ булдым. Мин… яңынан ҡоштар һайрауын, елдең иркәләп иҫеүен, йөрәгемдең ярһып тулауын тоя башланым… Аңлайһыңмы?

Ғәйшә ипләп кенә улына ҡарап, бер аҙ аптырап ҡуйҙы. Өндәшмәҫ, шымтояҡ Басиры ла шундай хисле була ала икән!
- Уның эргәһендә шундай көслө, ғәйрәтле ир итеп тоям үҙемде. Титан кеүек! Әгәр ҙә миңә: "Басир, анау тауҙы аҡтарып алып кил әле! " - тиһә, һис уйламай сығып китер инем! - тип өҫтәне ул.
- Үәт иҫәр… Атаң тере булһа, биллаһи, тотоп алып ярыр ине!
Басир ҡапыл, атаһының енләнеп баҫтырып йөрөгәнен иҫләп, күҙ йәштәре аша көлөп ҡуйҙы.
- Әйтмә лә! Сыбыртҡыһын буйтым шыйлатыр ине! Эх… Атайым да һине шулай иҫе китеп яраттымы икән? Ниндәй бәхетле булған ул!
Ғәйшә улының һоҡланып ҡарағанын күреп, уңайһыҙлана биреп ултырҙы. Аптырарһың был балаға, әллә нәмәләр һорап ҡуя…
- Яратҡандыр инде үҙенсә… - тине ул, һаман да һалмаған никах балдағын һыйпап. - Беҙҙең заманда, ғөмүмән, яратам тип асыҡтан-асыҡ әйтеп, тойғоларҙы бик күрһәтеп йөрөү хас түгел ине. Бөтмәҫ-төкәнмәҫ эш араһында егет күҙләнек, киске уйында, йәки аулаҡта йәшереп кенә вәғәҙәләр, бүләктәр бирештек. Аллағол инде - ҡыҙыу, уҫал булды… Мине оҡшатып йөрөгәнен белгәс, егеттәр километрға яҡын килмәйҙәр ине. Бөтәһен дә ҡурҡытып, эргәмдән ҡыуып бөттө лә, үҙе алды инде. Әммә ләкин… кеше бисәһе булһам, әйләнеп тә ҡарамаҫ ине ул!
- Нурия - кеше бисәһе түгел! - Басир, асыуланып тороп китте.
- Һинеке лә түгел! Онот, булған - бөткән! Аралы шайтан кеүек йөрөүеңде туҡтат тим, яҡшылап һорайым! Нурияны ла инәһен ышырып әрләп китәм әле!
- Кәрәкмәй, теймә уға! Аңланым инде… Мин… тырышырмын. Бик тырышырмын…

Басир ысынлап та һүҙендә торорға бөтә көсөн һалды. Тик йәненә ҡәҙерле кешеһенең мөлдөрәмә тулы, бөтәһен дә аңлаған ҡарашын күтәрә алмай йөрәге һыҙланы. Өйҙәренең янынан үткән һайын, балаларын йәки үҙен күрһә лә, күрмәмешкә һалышҡан һайын, ер тырнап үкергеһе килде. Көндөҙ эшенә әҙ-мәҙ әүрәп йөрөгән булһа, кистәрен бигерәк моңһоу ине уға. Әсмәһе лә, йәненә тейеп, һуңғы арала ыҫмала һымаҡ йәбешеп алды. Тышҡа сыҡһа - бергә сыға, инһә - инә. Төндәрен тонсоҡтороп, эҫе ҡосаҡтарынан ысҡындырмай. Тик законлы ҡатыны бөтөнләй ят, таныш түгел кеше һымаҡ хәҙер… Тәне лә ымһындырмай, үбеүҙәре лә ҡыҙыҡтырмай.
Аҙнанан ашыу шулай яфалана торғас, Басир аласыҡта бер үҙе йоҡлауҙы ғәҙәт итеп алды. Көйһәң-иңрәнһәң дә берәү ҙә күрмәй исмаһам. Шулай ҙа күңел бойороуына ҡаршы тороп буламы ни! Бер-нисә көн тамуҡ уттарында янғандан һуң, төн ҡараңғыһында аяҡтары үҙҙәренән-үҙҙәре Нурияның өйөнә табан алып киткәс - аптыраманы ла, ҡаршылашманы ла йонсоған ир…

Йүнләп йоҡлай алмаған, борсолоуҙан аҡылдан яҙыр сиккә еткән Әсмә, һәр бер тауышты тыңлап, тертелдәп ята торғас, тағы Басирҙы тикшереп килергә булды. Аласыҡта берәү ҙә юҡлығын күргәс, барыһын да аңлап, ыңғырашып ҡуйҙы. Тағы киткән теге кәнтәйенә! Юҡ, былай булмай, ниҙер эшләтергә кәрәк битһеҙҙәрҙе! Кинәт кенә ниндәйҙер ҡарарға килеп, күҙҙәренән зәһәр осҡондар сәсрәтеп, өйгә йүгерҙе.
Шатыр-шотор килеп, һөйләнә-һөйләнә аш-һыу бүлмәһендә ниҙер эҙләне ҡатын. Сынаяҡ төшөп ярылғанын, тартмаларҙың шартылдауын ишетеп, йүгереп сыҡҡан Ғәйшә, сәсе туҙып, күҙҙәре ялтырап сәбәләнгән Әсмәне күреп, ҡурҡып китте.
- Нишләүең был, килен? Нимә эҙләйһең?
- Белмәйем! Әлегә белмәйем… - башын тотоп ыңғырашты ул. - Икеһен дә үлтерә алырлыҡ бер нәмә кәрәк!
Эштең ниҙә икәнен шундуҡ аңлаған Ғәйшә, тиҙ генә янына килеп, һелкетеп алды.
- Иҫәрләнмә, ҡара әле миңә! Тыныслан тим!
- Тотма мине! Ебәр! Барыбер ниҙер ҡылам! Хәҙер барып бөтә тәҙрәләрен ярып сығам! - ярһыған йәш ҡатын ысҡынып ишек яғына ташланды.
Ғәйшә лә унан ҡалышмай йүгереп барып, йолҡа тартып индерҙе лә, тартҡылашҡан килененең яңағына сәпәп ебәрҙе.
- Бармайһың да, йөрөмәйһең дә! Тыныслан!
Әсмә айнып киткәндәй булды. Ғәҙәттә тыныс холҡло ҡәйнәһенең тишерҙәй итеп уҫал ҡарап, ҡулдарын ҡарттарға хас булмағанса көслө ҡыҫып тотҡанын һиҙеп, баҙап ҡалды.
- Нисек инде… Улар тегендә… рәхәтләнеп теттерә, ә мин… ҡарап ултырырға тейешме? - тип көскә әйтә алды ул ҡалтыранған тауыш менән.
- Һеҙ ахмаҡтарҙан башҡа өс бала ла бар унда! Ҡурҡытаһың!
...Тынғыһыҙ булды ул төн. Дүртеһенең береһе лә йоҡламаны…

Күҙ төптәре ҡарайған, илауҙан шешенгән Әсмә сайҡала-сайҡала эшенә сығып киткәс, Ғәйшә, ҡапыл бәлйерәп, хәле бөтөп ултырҙы бергилке. Нишләргә һуң был балалар менән? Икеһе ике яҡта ҡаңғыра, ә ул бер ни менән ярҙам итә алмай.
Күпме уйлаһа ла, ғәжәп, Нурияға асыу һаҡламағанын тойҙо. Басирҙың һөйөүгә, наҙға һыуһаған күңеле ниңә шул алсаҡ, һөйкөмлө ҡатынға ғашиҡ булғанын да, үҙ ихтыяры менән был епте өҙә алмаҫын да аңлай ул… Мөнәсәбәт асыҡлап йөрөүҙе, ығы-зығыны яратмаһа ла, күршегә инеп сығырға тура киләсәк, тип урынынан торҙо ла, ҡолағына бесәйҙәр талашып сыйылдашҡан тауышҡа оҡшаш ауаздар ишетелгәс, һағайып туҡтап ҡалды ул ҡапыл. Ниндәй бесәй ти инде көҙ уртаһында, тип аптырап тәҙрәгә ҡапланды. Асылған күренештән йөрәге "жыу" итеп:
- Ай әттәгенәһе! - тип йылдам ғына йүгереп сығып китте.

Нурияның ихатаһы эсендә ике ҡатын бер-береһенә сат йәбешеп көрмәкләшә ине ул барып еткәндә. Күҙе аларған, эт ашамаҫ һүҙҙәр яуҙырып, "ҡорбанының" сәсенә йәбешкән киленен айыра алмай аҙапланды Ғәйшә. Бите сапсылып ҡанһыраған Нурия, һаҡланып ҡаршылашҡан һайын ҡыҙғандан-ҡыҙҙы ғына Әсмә. Ниһайәт, бергилке ике ут араһында йөрөп:
- Етәр һеҙгә! Кеше көлдөрөп ней! - тип, күтәреп тигәндәй, көскә ситкә һөйрәп алып китә алды ҡәйнәһе. Тышылдап, ҡырағай хайуандай күҙҙәре янған йәш ҡатынды этеп-төртөп, ҡулдарын ҡайырып тигәндәй, елтерәтеп өйгә кертеп, ишекте ябып ҡуйҙы. Ҡаны ҡыҙып, талағы ташҡан Әсмә, ҡуҙға баҫҡандай, унда һуғылып, бында һуғылып йөрөй башланы. Ишеккә ташланып та, Ғәйшәнең сығармаҫын аңлағас, ҡот осҡос тауыш менән аҡырып, юлында осраған һәр нәмәне ҡыйратырға тотондо. Үҙенә өндәшкәндәрен дә ишетмәй, енләнеп, башын бер-ике стенаға бәрҙе лә, ҡапыл, иҙәнгә ултыра төштө, хәле бөтөп.
Йөрәге дерелдәгән Ғәйшә, өндәшмәй, бер нөктәгә ҡарап ултырған килененә оҙаҡ ҡына текләп торҙо. Унан ипләп кенә янына килеп, торғоҙоп, диванға алып барып һалды.
- Тыныслан инде, шул хәтле өҙгөләнеп ней, - тип һыу эсерергә маташты. Әсмә ҡымшанманы.
Басирға шылтыратырға кәрәк, тигән уй йүгереп үтте ҡурҡҡан Ғәйшәнең башынан. Тик ағарып китеп, йоҙроҡтарын төйнәп:
- Ыы… Ыыфф… - тип тешен ҡыҫып, әллә ниндәй ауаздар сығарып дерелдәп ятҡан килененә ҡарап, "Тиҙ ярҙам" машинаһы саҡырырға кәрәклеген аңланы…

- Ҡан баҫымы ныҡ түбәнәйгән, һәм… нервы өҙлөгөүе, буғай… Хәле оҡшамай миңә был ҡыҙҙың, - тип, шәфҡәт туташы укол һалып, Әсмәне алып китеүгә бер-нисә көн дә үтте…
Әсәһе булып үткән ваҡиғаларҙы түкмәй-сәсмәй һөйләп биргәс, бергилке башын тотоп, шаңҡып ултырғайны Басир. Иртәгеһенә йыйынып, кәрәк-яраҡ, күстәнәс алып, райүҙәккә ҡатыны ятҡан дауаханаға китте. Һөйләшеп, тынысландырып, бәлки ғәфү лә үтенеп ҡайтырға ине нийәте. Тик бойомға ашманы. Әсмәнең уны күреү менән ярһып әрләй башлауын ишетеп, табип әлегә килеп йөрөмәҫкә ҡушты…

Күҙгә салынмаҫҡа тырышҡан Нурияны, бойоғоп, шым ғына йөрөгән улын күреп, бәлки бөтәһе лә яйлап үҙ урынына ултырыр, тип өмөтләнә башланы Ғәйшә. Нисәнсе көн инде Басирҙың өйҙә ҡунғанын белеп, һөйөнөп тә ҡуйҙы. Шундай ҙур, бөтә ауылға яңғыраған янъялдан һуң араларынан ҡара бесәй үтте шикелле. Тик өмөт уты иртәрәк ярала башлаған икән…
- Нимә тинең Нурияға? Ҡайҙа улар? - тип иртә менән атылып ингән улына аптырап ҡараны һыйырын көтөүгә ҡыуып, ҡаймаҡ айыртырға йөрөгән Ғәйшә. Күҙҙәрен ҡыҫа биреп уҫал текләгән улының ҡарашында енләнгән Аллағол шәүләһен абайлап ҡалғандай булды.
- Аңламаным, тағы ни булды? - тине ул ҡәнәғәтһеҙ генә.
- Бер төн эсендә йыйынып сығып киткәндәр! Юҡ улар! Юҡ! Ҡайҙа ғына юлландылар икән? Нишләргә? Аа-аа… - Басир башын тотоп ғазаплы ыңғырашып ҡуйҙы.
- Өндәшмәнем мин уға. Әсмә менән "әңгәмәнән" һуң үҙе аңлағандыр артыҡ икәнен…
Ни ҡыуанырға, ни шомланырға белмәне әсә был хәбәргә. Бынағайыш, килене ҡайтмаҫ борон сығып тайыуы уңай булды әле бер яҡтан…
- Һинең бер ҡасан да фатихаңды бирмәүеңде яҡшы аңлайым, әсәй. Тик бер һорауға ғына яуап бир әле! Миңә! Миңә һуң артабан нисек йәшәргә?! - яҫы устары менән битен ҡаплап, кинәт үкһеп илап ебәрҙе Басир.

Тетрәнеп ҡарап торҙо Ғәйшә улына… Ни булып китте әле уларҙың ғаиләһенә? Ҡайҙа ҡарап еткермәне? Ҡайһы ваҡытта яңылыш, бәхетһеҙлек кенә килтергән юлға боролдолар?
Йәшен тиҙлегендә сабып үткән уйҙарына батып торҙо ла, уның иҫәбенсә, берҙән-бер дөрөҫ, етди ҡарарға килде өлкән ҡатын. Бәлки, ғүмер буйы үкенер аҙаҡтан… Ҡарғыштар, һуҡраныуҙар ишетер… Бөтә яуаплылыҡты бик яҡшы аңлай. Ваҡытында, әле аҡылы ла килмәгән, иләҫ-миләҫ йөрөгән йәш егетте яҡламаны. Үҙ балаһын кеше һүҙенән, ғәйбәтенән ҡурҡып, күрәләтә яңылыш юлдан киткәнен өндәшмәй генә хупланы. Ә ул, сабыйын ҡурсыған инә арыҫлан кеүек, дөрөҫлөктө эҙләп алышырға, кәрәк булһа, иренә лә, Әсмәгә лә, ауылдың мәңге ауыҙы ябылмаған ғәйбәтселәренә лә ҡаршы торорға тейеш ине!
- Үҙеңде ҡулға ал, улым. Ҡайҙа барһын ул ҡырыуар балаһы менән? Яраларын яларға ата-әсәһе янына ҡайтты инде. Беләм мин уларҙың йәшәгән ерен… Һәм… фатихамды ала алманым тип ҡайғырма, балам. Ҡайһы берҙә уның булғандан булмауы яҡшыраҡ. Бәхетле булһаң - миңә шул еткән…
Әсәһе "ҡара" Нәсимәнең ҡайһы районда, ниндәй ауылда төпләнеп йәшәүҙәре хаҡында әйтеү менән, йыйынып сығып та китте Басир…

Айға яҡын дауаханала ятып, Әсмә ҡәйнә йортона ҡайтҡанда, ауыл халҡы һаман да тәмләп-тәмләп улар тураһында һүҙ ҡуйырта ине. Кемдер:
- Йә инде, йәп-йәш ҡатынын ҡалдырып, өс балалы бисәгә сығып кит әле! - тип бот сабып аптыраны.
- Йәбешеп йөрөп сыҡһа ла, барыбер тора алманы! - тип үсәгәндәр ҙә табылды.
Былай ҙа һап-һары булып ҡайтҡан Әсмә, тағы һурығып китте. Илап-илап күҙ йәштәре бөткәс, өндәшмәй генә тешләнеп йөрөнө йәш ҡатын. Басирҙың ҡайтыуына өмөтө көндән-көн һүрелә барҙы. Тегенеһе ҡыуһа, әллә ҡасан ҡайтыр ине, ҡауышҡандар, тимәк… Эшкә барҙы, ҡайтты… Кеше менән һөйләшмәй, тере мәйет һымаҡ, мәғәнәһеҙ ҡараш ташлап йөрөй бирҙе…
- Әллә ниндәй ғаиләгә килеп эләктем ул мин, - тине бер көндө уйсан ғына, тупһала йөн иләп ултырған ҡәйнәһенә ҡарап. - Таш йөрәктәр бит һеҙ… Улың да, һин дә… Өйләнешкәс бер-ике йыл ҡыҙыҡ күреп уйнатты ла, туйҙы минән. Бер яратам тип, ҡыҫып ҡосаҡлағаны булманы. Ниңә шулай ҡырыҫ кешеләр ул һеҙ?
- Аһ, һиңә берәй ауыр һүҙ өндәшкәнем булдымы һуң, килен? - тип яуап бирҙе бер аҙ аптыраған Ғәйшә.
- Ә һин өндәшһәңсе! Ғүмер буйы яулыҡ аҫтынан ғына ҡарап йөрөгәнсе, бер борҡолдатып әрләһәң дә кеше итеп тойор инем үҙемде!
"Бәхетле була алмағанға кем ғәйепле инде хәҙер? Йәшлек алйотлоғо менән күпме кешенең яҙмышын уйламаған юҫыҡҡа бороп ебәргәнеңде үҙең дә аңламайһың бит һин!" - тип бошоноп ҡуйҙы Ғәйшә.

Басирҙың сығып киткәнен белеп, Ғәйшәнең ҡалған дүрт балаһы үҙ-ара һөйләшеп, ата йортона кәңәшкә йыйылды. Башҡа ваҡытта башын юғары күтәреп, хужабикә дәрәжәһендәрәк йөрөгән Әсмә, был юлы, ҙур йыйындың тиккә генә түгеллеген һиҙеп, ниҙәндер ҡурҡып, төпкө бүлмәгә боҫто.
Барыһы ла хәләл ефеттәре менән килеп бөтөп, табынға ултырып, бер аҙ ашап, хәл-әхүәлдәрҙе һорашҡас, өлкән улы Иршат һүҙ алды.
- Әсәй, беҙ бында кәңәшләштек тә бер ҡарарға килдек. Үҙең күреп тораһың, ниндәй хәлдәр булып ятҡанын… Басирҙың бөтә донъяны ташлап сығып китеүен бер ҙә көтмәгәйнек! Уныһы инде айырым тема, әлбиттә… Шәхси тормошон тикшерергә килмәнек, уға бер Хоҙай ғына судья. Беҙҙең һине уйлап йөрәк өҙөлә… Бер үҙеңә ошонсама донъяны алып барыу еңел түгел хәҙер. Тимәк, тәҡдим шундай: өйҙө һатабыҙ ҙа, һине миңә күсереп алабыҙ. Үҙең беләһең, Магнит эргәһендә фатирҙа түгел, тотошлай коттеджда торабыҙ. Бөтә уңайлыҡтар бар, иркен, рәхәтләнеп йәшәрбеҙ! Һинең дә, беҙҙең дә күңел тыныс булыр шулай. Нисек ҡарайһың?
Улын тыңлап, бергилке өндәшмәй ултырҙы Ғәйшә. Ахырҙа, һигеҙ пар күҙ уға төбәлеп, яуап көткәнен һиҙеп:
- Һм… Ә киленде ҡайҙа ҡуябыҙ? - тип һораны ҡапыл.
- Уның киленлеге бөттө инде хәҙер, - Иршаттың ҡатыны битараф һымағыраҡ яуапланы. - Бала түгел, бер башын нисек тә аҫрай алыр, моғайын!
Өҫтәл япмаһын һыйпап, ирендәрен ҡымтып, оҙаҡ уйланып ултырҙы әсә. Ябай ҡарар түгеллеген белеп, барыһы ла туған йорттарына бәйле иҫтәлектәргә сумып, ғаиләне тотоп, берләштереп торған өлкән кешенең яуап һүҙен көттө.
- Улай икән… - тип һуҙҙы ниһайәт Ғәйшә. - Ызначит, былай уландар. Мине ҡайғыртып, хәстәрләп килеп еткәнегеҙ өсөн рәхмәт. Ҡартайып килгән көнөмдә ташламауығыҙ маҡтауға лайыҡ, бөтә әсәләр ҙә шуны теләйҙер… Әммә… әле генә урынымдан ҡубып күсеп китеп барырлыҡ бер ниндәй ҙә сәбәп күрмәйем. Һаулығыма, Аллаға шөкөр, зарланмайым, үҙ донъямды ғына ҡарарлыҡ көс бар. Өйҙө һатайыҡ, тип ҡайһылай анһат ҡына әйтеп ҡуйҙығыҙ! Ҡағыҙға теркәлмәһә лә был йортто атағыҙ Басирға васыят итте. Уның ризалығын алмай тороп, мәңге ҡулым күтәрелмәҫ һатып ебәрергә! Йәнә лә… Бисә алыштырҙы тип кенә, йортһоҙ ҡалдыра алмайым инде. Донъя хәлен кем белә, бәлки ҡайтып килер. Ә бәлки… яңы ғаиләһе менән ҡайтыр… Ул да министр ҡыҙына сығып китмәне, шул беҙҙең ише ябай кеше инде. Ярҙам кәрәкмәҫ тиһегеҙме ни киләсәктә? Тыуған ояғыҙҙы туҙҙырмай тороғоҙ әле!
Ә киленгә килгәндә… Ҡайҙа ҡыуып сығарырға тейеш мин уны, һеҙҙеңсә? Нәғимә әбейҙең ярым емерек өйөнәме? Аңлағыҙ, ул ун алты йәшлек баланы килен итеп алғанда - үҙ өҫтөмә яуаплылыҡ та алдым! Хәлдәр үҙгәреп китте, эйе, ләкин мин әле лә яуаплылыҡ йөгөнөң елкәмдән төшкәнен һиҙмәйем. Шундай ҡаты атағыҙ барҙа һыйғанды, хәҙер килеп бер үҙем ҡалғас, арандай өйҙә мөйөш тапмай буламмы? Йәшәһен бында. Үҙегеҙҙе өҫтөн ҡуйып, һүҙ әйтмәгеҙ Әсмәгә! Ә аҙаҡтан инде… күҙ күрер…
Бик риза булмаһалар ҙа, әсәләренең әйткәнен аңлап, ҡарарын ҡабул итеп таралашты балалары.
Хәлдең бөтә етдилеге әле генә аңына килгән Әсмә, һуңғы машина ҡуҙғалып китеү менән Ғәйшәнең ҡосағына ташланды. Яҡлап-һаҡлап ҡалған берҙән-бер кешеһенә булған рәхмәтен әйтмәксе ине, ҡайнар күҙ йәштәре быуып, ирек бирмәне.
- Йә, ярай, илама… балам… Илауҙан үттек инде, ҡалайтаһың, тормош дауам итә, - тип сәстәренән әкрен генә һыйпап йыуатты Ғәйшә.

Бер йылдан ашыу ваҡыт үтһә лә, Басир бер килеп әйләнмәне тыуған яҡтарына. Әллә Әсмә менән осрашырға теләмәне, әллә ауырлы ҡатынын ҡалдырып китергә ҡурҡты. Уның ҡарауы, Нәсимә өй телефонына шылтыратып, булған яңылыҡтарҙы һөйләп торҙо. Зарығып, һағынып көттө Ғәйшә улын. Элекке һымаҡ яйлап һөйләшеп бергә сәй эсеүҙәр, уның эскерһеҙ хәстәре етмәне. Айырылышыу тураһында ҡағыҙҙар почта аша килеп төшкәс, инде ҡайтмаҫын Әсмә лә, Ғәйшә лә тамам төшөндө. Сираттағы шылтыратыуында Нәсимә Басирҙың ҡыҙы тыуыуы тураһында ла әйткәс, әсә йөрәге түҙмәне, донъяны Әсмәгә тапшырып, йәһәт кенә йыйынып сығып та китте.
Барып, күреп, тынысланып ҡайтты бер аҙ. Улы үҙгәргән, күҙҙәренән нур, йөҙөнән йылмайыу китмәй. Бәхет кешегә ҡанаттар ҡуйып, үҫтереп ебәрә шул!
Ваҡыт үтеү менән барыһына күнеп, Әсмә менән Ғәйшә донъя көттө икәүләп. Йылдар уҙған һайын йәш ҡатын бөтөнләй тынысланып, үҙгәреп китте. Һонтор кәүҙәһенә ит ҡунып матурайып, ҡарашына йәнә мәғәнә әйләнеп ҡайтҡан ҡатынға ихтибар итеүселәр ҙә табылды. Күрше ауылдан эш буйынса йыш ҡына килгән буйҙаҡ Хөрмәт, ара-тирә күреп, төрттөрөп һөйләшә торғас, баш көллө ғашиҡ булды. Үҙенә бик яҡынлатмаған, уҫал күренгән Әсмә оҡшай ине уға. Йылмайып һөйләшһә лә, артығын әйтеп бармаған ҡатынды нисек үҙ яғына ыңғайлатырға, тип уйлап хәле бөттө. Ҡыҙҙың ата-әсәһе тураһында күберәк белгеһе килеп, шул ауыл идаралағы бинаһында бәләкәй генә магазинда эшләгән һатыусынан төпсөнөргә тотондо.
- Етем ул, ата-әсәһе юҡ, - тине тегеһе. - Иртә генә кейәүгә сыҡҡайны ла, иренән уңманы. Икенсегә сығып китте аныһы. Тыуған-тыумасалары, әҡрәбәләре бар ҙа ул, булыуға… Тик берәүҙең дә уның хәлен белешергә килгәнен күргәнем юҡ. Ярты ғүмере ҡәйнәһе йортонда үтте, һөйләшһәң - шул Ғәйшә менән һөйләшәһең инде… Әлләсее… - тип һуҙҙы һатыусы һынамсыл ҡарашын ташлап.
Күп уйлап тормай, Хөрмәт Ғәйшәгә килеп, Әсмәне оҡшатыуын, өйләнергә теләүен белдерҙе. Бер аҙ аптырап ҡалған хужабикә, һөйләшеп ҡарарға вәғәҙә биреп оҙатып ҡалды.

- Хөрмәт атлы уҙаман килеп китте. Һинең ҡулыңды һорай, - тип йылмайып һүҙ башланы Ғәйшә, килене эштән ҡайтҡас.
- Аптыратып сығарҙы, дегәнәк! - асыулы күренергә тырышһа ла, Әсмәнең ҡыҙыҡһыныуы күренеп тора.
- Оҡшатам-яратамдан һалдыра былай, бәлки уйлап ҡарарһың?
- Нисек була инде ул, ҡәйнә йортонан кейәүгә сығып китәйемме? - тип көлөп ебәрҙе Әсмә.
- Сыҡһаңсы. Һин әле йәш, утыҙың да тулмаған. Айырылғаныңа өс йыл да булып китте. Ҡыуа тип уйлама, шулай ҙа ирле булып, балалар һөйөргә һинең дә хаҡың барҙыр…
- Бала… булмаҫ инде, яратҡан Басирҙан да булмағас...
Ҡапыл моңайып, күңелһеҙләнеп киткән килененә сәй яһаны ла, өмөт утын ҡабындырырға тырышып әйтеп ҡуйҙы күпте күргән оло ҡатын:
- Һин беҙгә килгәндә… бала табырға етлекмәгән инең… Ә хәҙер ана, ниндәй матур булып ҡатын ҡорона индең! Булыр, нишләп булмаһын, Алла ярҙамы менән…
Ошо һөйләшеүҙән һуң Әсмә Хөрмәткә иғтибарлыраҡ ҡарап, уйланып йөрөй башланы. Ҡурҡа, әлбиттә, бер бешкәс… Тик уның да, Басир Нурияға ҡараған һымаҡ һөйөп, ымһынып ҡарауҙарын, һоҡланыуҙарын үҙ елкәһендә тойғоһо килә ине. Әсә булыу теләге лә көсәйеп, йөрәге һулҡылдап үҙәккә үткәрҙе һуңғы ваҡытта…

Тағы өс ай тирәһе Хөрмәтте артынан йүгертеп, инәлдереп кенә ризалығын бирҙе Әсмә. Ҡыуанысынан башы әйләнгән ир, тиҙ генә никах уҡытып, күсереп алып ҡайтып та китте. Ғәжәп, һыуға батҡан таш һымаҡ һеңде ул яңы донъяһына. Элекке килененең ҡытыршы холҡон белгән Ғәйшә, насар хәбәр ишетелмәҫме, ҡайтып килмәҫме, тип ҡурҡыуҙары тора-бара юҡҡа сыҡты.
Тейешле ваҡытында, сикһеҙ ҡыуандырып, шалҡандай малайҙары ла ауаз һалды донъяға. Хәстәре, эше күбәйҙе бәхетле әсәнең… Шулай ҙа, йыш ҡына килеп, Ғәйшәнең хәлен белеп, хәбәрҙәрен һөйләп, ҡайһы саҡта кәңәшләшеп тә сыға ул.
- Һин… миңә әсәй һымаҡ булғанһың икән, - тип ҡуйҙы һуңғы килгәнендә, күҙҙәренә йәш алып.
- Ҡәйнәң ҡыйырһытамы әллә? - тип һағая төштө Ғәйшә.
- Юҡ та… Һәйбәт кенә әбекәй ул. Ә барыбер һиңә етмәй… - тине Әсмә йәштәре аша йылмайып.

...Һаман эскәмйәлә үткәндәрен барлап, уйҙарынан ойоп ултырған Ғәйшә, һиҫкәнеп китте. Бәй, байтаҡ ҡына ултырып ташлаған да баһа! Әйтерһең, өйөндә эше бөткән! Басирҙар килергә тейеш бит иртәгә! Өйҙө йыйыштырып, яратҡан бәлештәрен бешереп ҡуйырға кәрәк. Һуңғы барғанында :
- Ғаилә ишәйҙе, ҡәйнәләр менән бер өйгә һыймайбыҙ. Ер алып, төҙөнөп сығырға ине нийәтем, нисек уйлайһың? - тип кәңәшләшкәйне Басир.
- Үҙегеҙ ҡарайһығыҙ инде… Тик онотма, һинең тегендә лә йортоң бар. Теләгегеҙ булһа, ҡайтығыҙ, мин ҡаршы түгел, - тигәйне.
Аныҡ ҡына бер ни әйтмәһә лә, ҡараштары яҡтырып, яурындары турайып киткән улына ҡарап, яуаптың ыңғай булырын аңланы әсә.

Ҡулдарын маңлайына ҡуйып, урам осонда күренгән Фәрзәнәне шәйләгәс, һоҡланып йылмайып ҡуйҙы Ғәйшә. Их кенә, йәшлек дәрте бөркөп, өҙә баҫып, нисек йүгерә-атлай килә ул! Эш тип кенә түгел, күңеленән сыҡҡан йылыһын ауылдың яңғыҙ ҡарттары менән бүлешергә ашыҡҡан ҡыҙға өйрәнеп тә өлгөргәйне…
Шулай ҙа, хафаланып башҡа килмәһәң дә була, тип әйтергә кәрәк инде бөгөн.
Сөнки ул яңғыҙ түгел иртәгәнән. Басиры ҡайта тыуған йортона ғаиләһе менән…

Яҙгөл Байрамғолова.