Туй

Туй 

Миңзифа Хамматова

Апайымды һораттылар . Алыҫ ҡына райондан . Буласаҡ еҙнәм менән осрашып , дуҫлашып та йөрөмәнеләр улар . Апайымдың яратып йөрөгән егете ҡапыл ғына икенсе ҡыҙға өйләнде . Ә еҙнәмә димләнеләр . Үҙен ташлаған егеткә үс итеп , апайым белмәгән күрмәгән кешегә тормошҡа сығырға ризалыҡ бирҙе лә ҡуйҙы .
Туйға ҡыҙыу әҙерлек башланды . Ауыл халҡының шул бит инде ул , туй була тиһәң донья таҙаларға керешә . Беҙҙә лә шулай булды . Аҡлай , буяй , йыуа - йыша торғас туй яҡынлашты . Атайым менән еҙнәйем ишек алдынан инмәнеләр тиерлек , оҙон өҫтәлдәр , эскәмйәләр эшләү менән мәшғүл булдылар . Өлкән апайым Фәһимә ауылда кейәүҙә булғас көн һайын беҙҙән ҡайтмай тиерлек . Әхмәр еҙнәм менән икәүләп таң һарыһынан килеп етәләр . Бер аҙ ваҡыттан ҡоҙағыйыбыҙ ҙа , еҙнәмдең әсәһе Фәрхиямал әбей туйтаңлап килеп инә . Унан артыҡ бер файҙа ла юҡ инде ул , һәр нәмәгә ҡыҫылып аҡыл өйрәтеүҙән башҡа . Әсәйем сабыр ғына тыңлай ҡоҙағыйын , минең йән көйә көйөүен , тик мин бала ғына бит әле өлкәндәр араһына ҡыҫылырға . Быйыл етенсе класты тамамланым .
Әсәйем менән Фәһимә апайым бауырһаҡ бешерәләр . Мин эргәләрендә ярҙам итеп йөрөйөм , Фәрхиямал ҡоҙағый хәбәрен һөйләп ултыра . Әсәйем көйөп китте .
- Эй , алла ! Был ни хәл , бауырһаҡ уңдырып булмай . Тағы ярылып беште .
Фәһимә апайым да бошоноп китте .
- Гел уңып ҡына бешә торғайны ла баһа . Нимә килешмәне икән ә , әсәй ?
- Әллә инде , өсөнсө тапҡыр бешерәбеҙ бит . Уңманы инде .
Әсәйем тышҡа сыҡҡан арала ҡоҙағыйҙың апайыма әйткән һүҙен сос ҡолаҡтарым эләктереп алды бит .
- Ҡоҙаса уңмаҫ микән , бауырһаҡ уңмауы насарға була ул . Торалмаҫ ҡоҙаса , торалмаҫ .
- Уй , бейем ! Әсәйем ишетеп ҡалмаһын , апайым ҡәйнәһен тыя һалды .
Ә Ғәлимә апайыма бауырһаҡ уңды ниҙә туңды ни , иҫе лә китмәй ине . Үҙ бүлмәһендә туй күлдәген кейеп көҙгө алдында өйөрөлөп сөйөрөлә ине ул . Эй , матур ҙа инде үҙе . Әсәйемә оҡшап аҡ ҡына йөҙлө үҙе , Фәһимә апайым атайыма оҡшап ҡап ҡара . Ә мин бөтөнләй һап һарымын да битем сәүкә йомортҡаһылай сып сыбар һипкелле етмәһә . Өсөбөҙ өс төрлө . Мин берәүгә лә оҡшамағас мине табып алдыҡ тип шаяртырҙар ине . Бәләкәс кенә саҡта илай торғайным , хәҙер иҫем дә китмәй . Атайымдың иң кинйә һәм иң яратҡан иркәбикәһе бит мин .

Йүгерә йүгерә әҙерләнеп көткән туй шаулап гөрләп үтте лә китте . Апайымды оҙатып киттеләр икенсе районға . Мал тыуарҙы ҡарау , һыйыр һауыуҙы әсәйем күрше Шәһиҙә еңгәгә ҡалдырҙы . Ә өйгә күҙ ҡолаҡ булып тороу миңә йөкмәтелде . Иптәшкә әсәйемдең һеңлеһе Зәбирә апайымдың ҡыҙы Гүзәл менән атайымдың һеңлеһе Миңлеямал апайымдың ҡыҙы минең тиңдәш Гөлнара ҡалдылар . Өҫтәлдәрҙе йыйыштырыу , һауыт һаба йыуыу менән мәж килеп бөткәс , өсәүләп сәй эсергә ултырҙыҡ . Ул арала иҫерек ятып ҡалған Илһам ағайым ҡысҡыра ҡысҡыра тороп ултырҙы . Ҡырҡҡа етеп барһа ла һаман өйләнмәй йөрөүсе ағайым бар минең . Эсергә ярата үҙе . Иҫереп ҡолағас уны туйға алып барманылар . Әсәйем араҡының ҡайҙа ултырыуын әйтеп , тауышлана башлаһа эсереп һалығыҙ ҙа ҡуйығыҙ тигәйне . Ағайым үҙе зыянһыҙ ул , тик шул ҡауғалап йөрөй торған холҡо бар инде .
- Ә , туй бөттөләмени ? - тип күҙен тырнай тырнай тороп ултырған ағайыма йәһәт кенә араҡы ҡойоп тотторҙом .
- Туй бөтмәне , эс ҡоҙа , эс , тип Гөлнара ағайымдың ауыҙына колбаса киҫәге тыҡты , үҙе тыпырлата баҫып бейеп тора . Бейегән ыңғайы шаян таҡмаҡтарҙы ҡоя ғына үҙе . Гүзәл беҙҙән бер йәшкә олораҡ . Ул гармунды тызҡылдата , беҙ Гөлнара менән бейейбеҙ .
- Рюмкәләре бушап ҡалған , ҡайҙа хәзәиндәре , тип өлкәндәрҙән отоп алған таҡмаҡтарҙы ҡысҡырып таҡмаҡлайбыҙ . Зыҡ ҡуптарҙыҡ . Ағайым тороп бейергә маташты ла гөрһөлдәп кире урынына ауҙы . Ысынлап та туй бөтмәүенә ышандымы әллә араҡы еңдеме , хырылдап йоҡлап та китте . Үҙебеҙ ҡуйған концертҡа һыныбыҙ ҡатып көлә көлә , клубҡа сығырға йыйына башланыҡ . Биҙәнеп төҙәнеп , ишекте тыштан йоҙаҡлап дискотекаға йүгерҙек .
Йәшлектең яңы ғына бөрөләнеп килгән мәлендәге кис клубҡа сығыуҙар , әсәйҙәр юҡта аулаҡлап таңға тиклем йөрөүҙәр , ғүмерҙең иң матур һәм иң гүзәл мәлелер бәлки . Иң бәхетле һәм моңһоҙ ваҡыттар .
Ағайым әсәйемдәр ҡайтҡансы йоҡланы . Бик һәйбәт булды . Беҙҙе ҡаңғыртып лауылдап йөрөмәне . Әсәйемдәр ҡайтты минән бурыс төштө .

Апайымды оҙатҡас өй йәмһеҙләнеп ҡалды . Ләкин мин бошоноп ултырманым . Бер аҙна үтеү менән , атай әсәйҙән рөхсәт алып апайымдарға ҡунаҡҡа барып та төштөм . Апайым ҡыуанып китте , еҙнәм дә ихлас ҡына . Үҙем менән тиҫтер Рания ҡоҙасам иң шатланғаны булғандыр . Икәүләп клубҡа сыға башланыҡ . Ауылдың егеттәре лә ят ҡыҙҙы күреп талашып та бөткәндәр икән .
Иҙел исемле егет менән танышып , дуҫлашып киттек . Иҙел минең арттан ҡалманы , ә минең башымда ел уйнай ине әле . Был дуҫлыҡмы әллә һөйөүме икәнен дә аңламай инем әле . Ҡалай булһа ла , минең унан башҡа егетем булманы . Мәктәпте бөткәнсе дуҫлаштыҡ . Армияға оҙатып ҡалдым , ике йыл көтөп алдым . Армиянан ҡайтҡас оҙон оҙаҡҡа һуҙмай өйләнешергә теләүен әйтеп тәҡдим яһаны . Мин ул ваҡытта фермала һыйыр һауыусы булып эшләй инем . Атаһы менән һөйләшергә килделәр , әсәһе Иҙел сабый саҡта уҡ мәрхүмә булған .
Үҙебеҙсә хыялдар ҡороп йөрөгән булһаҡ та , кейәүгә сығырға теләүемде ишетеү менән әсәйем сәсрәп ярһып китте .
- Юҡ ! Юҡ ! Юҡ ! Бирмәйем ! Ҡаҙмашҡа ҡыҙ бирмәйем тигән һүҙем бар , бирмәйем !
Ҡаҙмаш Иҙелдәрҙең ауылы .
- Бер баламдың башын ашанылар , икенсеһен әрәм итер хәлем юҡ , тип Иҙелде ҡыуып сығарҙы . Башын түбән эйеп кенә сығып киткән Иҙелде йәлләһәм дә , бер ниҙә ҡыла алманым . Әсәйҙең һүҙен аяҡ аҫтына һалып тапап булмай бит . Шулай итеп беҙҙең юлдар айырылды .

Әсәйем Иҙелде ҡыуып ебәргәндән һуң , беҙ ҡабат осрашманыҡ .
Мин йәш булһам да , хис тойғолар менән йәшәмәнем . Һәр ваҡыт аҡыл менән эш иттем . Һалҡын ҡанлы булдым . Егет уйлап төндәр буйы илап , йөрәгемде ауырттырып йөрөмәнем . Юлдарыбыҙ аймылышыу менән мин уны оноттом тиһәң дә була . Уйламаным да ҡайғырманым да .
Апайымды димләгән кеүек , мине лә димләнеләр . Аша ауыл егетенә тормошҡа сыҡтым мин . Егет тигәнем ҡатын айырған ир булып сыҡты . Балалары булмағанға айырылышҡан булғандар икән .
Ирем төндә сығып китә , таңға ҡайтып инә . Бер ваҡытта ла ҡайҙа йөрөүен дә һорашманым , әрләмәнем дә . Көймәнем дә . Тормош шулай була икән тип йәшәп тик яттым . Бер йылдан тәүге улыбыҙ Рәмис тыуҙы . Әсәй булыу бәхете тормоштоң барлыҡ ваҡ төйәктәренән дә юғары тороусы бәхет бит ул . Мин доньялағы иң бәхетле кеше инем . Улымды яратып тәрбиәләнем , иремә һәйбәт ҡатын булдым , ҡәйнәмә арыу килен булырға тырыштым . Доньяны емертеп көттөм . Малды ишәйттем , мин килен булып төшкәндә ҡәйнәмдең һуҡыр тауығы ла юҡ ине . Ҡош ҡортто үрсеттем . Ауылда Мәстүрә әбей шәп килен алған тип һөйләһәләр ҙә , ҡәйнәм мине яратманы . Магазинға барһа , сәғәттәр буйы тәмләп тәмләп мине сәйнәй икән . Насар хәбәр йәшен тиҙлегендә килеп тә етә . Хәбәр еткереүсене борҡолдатып әрләп сығарам да ҡәйнәмә сират етә .
- Юҡсыыы , кииилен һине һөйләгәнем юҡсыыы ... ҡәйнәм күҙҙәрен селт селт йомоп аҡлана башлай .
- Һөйләгәнһең шул ! - мин инде тура бәреп , яра яра әйтәм дә сурытып тормайым .
- Ант мант , килен . Һөйләмәнем . Һөйләмәйем дә , тип ант иткән ҡәйнәм тупһаны аша атлап сығыу менән антын онота .
Иремдең тәүге ҡатыны менән осрашып йөрөүен дә тәүҙә белмәнем . Рәмисте урлап ҡасып китергә йөрөүҙәрен дә аҙаҡ ҡына белдем . Йыйынып бөткән булғандар икән ҡасырға . Тик өлгөрмәнеләр , мин өлгөрөрәк булып сыҡтым уларҙан . Икенсегә ауырлы икәнемде белгәс , Миңлеғәлем мине ташлап китергә йәлләгән . Бала йәнле кеше ул , минән дә бигерәк тыуасаҡ баланы йәлләгәндер тием .
Ҡыҙ булыр тип көткән булғайныҡ та , икенсегә малай алып ҡайттыҡ та ҡуйҙыҡ . Тормошом ал да гөл алға тәгәрләүен белде . Башҡаларҙы көнләштереп доньяның артына тибеп йәшәнем . Йыл һайын ғаиләбеҙҙе лә арттырып торҙом . Ҡыҙ табам ти торғас , малайҙар етәү булып китте . Етенсеһе лә малай булғас , ҡыҙ бала һөйөүҙән төңөлдөм . Улдарымды яраттым , улар менән ғорурландым . Ирем дә минең һәр һүҙемде хуплап , ыңғайыма ғына йөрөргә өйрәнде . Ҡәйнәм дә килен дә килен тип , бер алдыма бер артыма сығып ҡына тора башланы . Бер ҡайғыһыҙ , хәсрәтһеҙ һәм моңһоҙ тормош менән йәшәнем мин . Барыһы ла ыңғай ғына булып торҙо .

Ә Ғәлимә апайым ысынлап та уңманы . Фәхриямал ҡоҙағыйҙың юрағаны юш килде . Торалманы апайым еҙнәм менән . Улдары тыуғас әсәйем мине апайымдың ҡырҡы сыҡҡансы ярҙам ит тип , апайымдарға ебәргәйне . Мин барғанда апайым түшәктән тора ла алмай ята ине . Бәпәйҙән һуң , ҡоро танау ҙа ҡоро күҙ ҡалған апайымды танырлыҡ түгел ине .
Апайымдың хәле ныҡ насар икәнлеген әсәйемдәргә хәбәр иттем . Телеграмманы алыу менән улар килеп тә еттеләр . Һәм беҙ апайым менән сабыйҙы үҙебеҙгә алып ҡайтып киттек .
Еҙнәм апайымды ныҡ ҡыйырһытҡанын белмәҫ тә инек әле , үҙе һөйләмәҫ тә ине ул . Үҙебеҙгә алып ҡайтҡас мунсаға алып барҙыҡ . Сисендергәс , бөтә тәне ҡара янған апайыма ҡарап телһеҙ ҡалдыҡ .
Еҙнәм апайымды ҡыҙғанып туҡмаған икән . Эсеп ҡайтып болара башлағас , апайым яланаяҡ һәм яланөҫ урамға ҡасҡан . Февраль айының сатлама һыуығы яңыраҡ ҡына сабыйҙан бушанған апайымды аяҡтан йыҡҡан да инде . Ғәлимә апайыма өҙлөк булған . Әгәр ҙә , әсәйем мине ебәрмәгән булһа уларға , апайһыҙ ҡалыр инем .
Еҙнәм килеп атай әсәйемдең аяғына йығылып ғәфү үтенһә лә , ергә ятып тәгәрәп илаһа ла әсәйем ҡаты торҙо . Апайымды ебәрмәне , айырып алды .
- Эсемә һыйған балам , тышыма ла һыяр . Туҡматып ултырырға әле бында , артыҡ балам юҡ .
Апайым ғәфү итергә ынтыла биреп тә ҡуйғайны , беҙҙең әсәй алдына кеше сығармай ул :
- Бара торған булһаң , әсәңде онот , тине . Әсәй һүҙен ашаҡларға апайым ҡыймағандыр , ҡабат өндәшмәне . Еҙнәм инәлеп килде , килде лә , юҡтан башҡаны ишетмәгәс ҡабат килмәне . Эсеп йөрөй торғас , үлеп ҡалған тигән хәбәре килеп ишетелде .
Мине Иҙелгә бирмәүҙең дә сәбәбе ошо ине . Апайым уңмағас , мине лә уңмаҫ тигәндер әсәйем .

Апайым оҙаҡ ирһеҙ ултырманы . Ҡабат тормошҡа сыҡты . Иртә уңмаған кис уңмаҫ , кис уңмаған һис уңмаҫ тигәндәрендә дөрөҫлөк барҙыр , күрәһең . Тағы ла уңманы апайым . Сабир еҙнәйем эсте , йөрөнө . Ләкин , апайым түҙеп йәшәне .
- Нисек йәшәйһең ул хайуан менән ? - тиеүселәргә ,
- Яратам , Сабирһыҙ йәшәй алмайым , тип яуаплай ине . Эсеп сысып йөрөгән елғыуарҙың нимәһен яратырға булалыр , һис аңлай алманым мин Ғәлимә апайымды . Үҙенең һуҡырҙарса һөйөүе арҡаһында бөтә ғүмерен заяға үткәрҙе ул . Тормошо ла алға барманы , ғүмерендә аҡсаға йәлсемәне . Миңә килһә , минең тормошома күҙе ҡыҙып ҡайтты .

Әллә нисә йылдар үткәс , инде онотолоп бөткәс Иҙел менән уйламағанда осрашырға насип булды беҙгә . Унан алдараҡ , Йәүһәрҙе бер генә күрергә ине . Бер күрһәм , үлһәм дә үкенмәҫ инем , тигән һүҙен ишеттерҙеләр . Икенсе ҡыҙға өйләнһә лә , ғүмере буйы мине уйлап , мине һөйләп йәшәгән тинеләр . Ә мин уны бер тапҡыр ҙа иҫемә лә төшөргәнем булманы .
Өлкән улым Рәмис Уфала эшләп йөрөй ине . Бер ваҡыт шым ғына ҡайтып төштө . Яңғыҙ түгел ине ул , эргәһендә ҡыҙ кеше бар ине . Тағы ла бер ир менән ҡатын инеп килеүен күргәс , аптырабыраҡ ҡалғайным . Килгән ҡунаҡтарҙы түргә саҡырҙым да үҙем сәй әҙерләргә керештем . Ҡыҙҙың арыу уҡ кәпәйгән ҡорһағына ҡарап , хәлде төшөнөп өлгөргәйнем инде . Тәүҙә иғтибар итмәгәнмен , буласаҡ ҡоҙама күтәрелеп ҡарағас , йөрәгем жыу итеп ҡалды .
- Иҙел ... тип әйткәнемде һиҙмәй ҙә ҡалдым . Ҡоҙам миңә текләп шаҡ ҡатҡан ине .
- Йәүһәр ?
Танымауына һис ғәжәпләнәһе түгел . Элекке Иҙел яратҡан тал сыбығылай кәүҙә бөгөн ҡолас етмәҫ түмәрҙәйгә әйләнгән ине шул . Бүлгеләһәң , дүрт Йәүһәр сығыр ине . Йыуан кәүҙәһен саҡ һөйрәп , туйтаң туйтаң байпаңлап йөрөүсе Йәүһәрҙе урамда осратһа билләһи , танымай үтеп китер ине ул .
Шулай итеп , йәшлек йәрем Иҙел менән ҡоҙалаштыҡ беҙ . Туй көнөн билдәләп , һөйләшеп килешкәндән һуң улар ҡайтып китте .
Ләкин , ҡыҙының туйында төп ҡоҙа булып ултырыу насип булманы Иҙелгә . Йәүһәрҙе бер генә күрһәм , үлһәм дә үкенмәҫ инем тигән теләге ҡабул булды буласаҡ ҡоҙамдың . Беҙҙән ҡайтышлай уҡ аварияға осрап , фажиғәле һәләк булып ҡуйҙы ул .
Иҙелһеҙ генә туй үткәрҙек . Әсәйемде юғалтыу , уның артынса Иҙелдең доньянан китеүе мине моңһоҙлоҡ ҡаҙанынан һөйрәп сығарҙы . Ғүмеремдә тәүге тапҡыр юғалтыу ғазабына түҙә алмай һыҙландым .
Тиҙҙән доньяға ейәнем тыуҙы . Ҡартатаһына оҡшап ҡына торған малаҡайыбыҙға Иҙел тип исем ҡуштырҙыҡ .
Шул сабыйға ҡараған һайын , күңелем һағышҡа тулыр булып китте .
Яҙмыш беҙҙе ике тапҡыр осраштырҙы һәм айырҙы . Икенсеһендә ул мәңгелеккә китте . Уның төҫө һәм иҫтәлеге булып уртаҡ ейәнебеҙ Иҙел ҡалды.

Фото асыҡ сығанаҡтан алынды: eZa_7XqEvEw